يادداشت‌ها و چيزهاي ديگر

بی‌نام

2011-11-11T23:09:00.001Z

دچار تهوع می‌شوم، سردم می‌شود و همه چیز محو می‌شود. شعورمزائل می‌شود. می‌خواهم بخوابم. خواب‌آوری که بخواباندم و تضمین کند وقتی بیدار می‌شومهمه چیز خوب شده باشد. چنین خواب‌آوری البته نیست. خسته نیستم. بیشتر حسی ازشکستگی است تا خستگی. در شکستگی لزوما خستگی مندرج نیست. صحیح و سالم راه می‌رفته‌ایو یکباره شکسته شده‌ای، بی‌آنکه راه خسته‌ات کرده باشد. شکستگی‌‌ای از این دستتنها نشانه‌ی آن است که در راه انتظار آنچه را که تجربه‌ کرده‌ای نداشته‌ای. می‌دانمکه وقتی خسته می‌شوم دوباره بلند می‌شوم و وقتی که شکسته، اما اعتمادی ندارم کهبلند شوم.

هنوز سردم است و همچنان تهوع دارم.

فردا کلی کار مانده دارم. باید اندکی بخوابم. ظرفهای شام راهم هنوز نشسته‌ام. بماند برای فردا.

شکلات تلخ

2011-11-09T23:37:00.002Z

من اصولا آدم تلخ خوری نیستم. تربیت غذایی خانوادگی جوریبوده است که همیشه چیزهای شیرین خورده‌ایم. مربا، آب‌نبات، بستنی و شکلات. الان همکه به قهوه‌خانه‌ای می‌روم انتخاب اولم چیزی شیرین است. زهرماری مانند اسپرسوآخرین چیزی است که... اصلا انتخابش نمی‌کنم و جمع می‌کنم می‌زنم بیرون.

پایم را به قهوه‌خانه هم دختری باز کرد که خود اهل پارکنبود، خلاف من. هنوز پارک برایم اولویت است. شکلات تلخ هم از اکتشافاتی بود که اوبرایم ارمغان کرد. برایم خارق‌العاده بود. شکلاتی که همیشه فکر می‌کردم «قاعدتا»شیرین است این بار تلخ بود و اسمش هم شکلات تلخ. هیچ حس خوشی نداشت خوردنش. آنچهبه یاد می‌آورم بیشتر کنجکاوی و شگفت‌زدگی بود که جویدن بیشتر را بر می‌انگیخت.شاید بگویید به خاطر کافئین بالایش نسبت به شکلات شیرین بوده است. مخالفتی ندارماما آنچه برایم مهمتر است نه این تبیین شیمیایی که توضیح پدیدارشناختی آن انگیختگیاست. برای توضیح پدیدارشناختی هم نیازی به امور فیزیکی و شیمیایی نیست. دست‌افزارپدیدارشناس مفاهیم متعارفی است که آدمیان برای تجربه‌ی دنیا و توصیف تجاربشان بهکار می‌بندند.

آدمی که تنها شیرین و شکلات شیرین دوست دارد چه می‌شود کهشکلات تلخ برمی‌دارد و آرام آرام می‌جود؟

یک هفته است که دارم شکلات تلخ می‌خورم و هنوز همانم کهسالها پیش بودم؛ خوشی‌ و اشتیاقی نیست برای خوردنش و با این همه همچنان از خوردن دستنمی‌کشم. دیگر البته آن کنجکاوی سالهای دور از خوردن شکلات تلخ با من نیست. پس چهچیزی است که همچنان من را به پیش می‌برد در جویدن؟ تردید ندارم که وقتی این بستههم تمام شود دیگر نخواهم خرید. نوبت پیش هم از سر اتفاق این دو بسته را برداشتهبودم. خوب پس چرا چنین زهرماری را در زباله‌دان نمی‌اندازم؟

خوردن شکلات تلخ وقتی که کسی که تنها شکلات شیرین می‌خوردآن را انجام می‌دهد، به گمانم اهمیتی فلسفی می‌یابد. این کنش بازنمایی رویکردی بهزندگی است که خود را اینجا و آنجا در دیگر کنشها نیز باز می‌تاباند.

این عمل را یکدیندار مسیحی چگونه خواهد فهمید؟ مطمئن نیستم اما حس می‌کنم خوردن گوشت عیسایناصری است. مشارکت در تلخی عملی است که معنای مابعدالطبیعی آن تنها برای عیسایناصری گشوده است و ما از آن جز تلخی نمی‌مزیم. پس چرا می‌خوریم؟ به گمانم باز همانحفره خود را نشان می‌دهد. ما در زجر عیسا مشارکت می‌کنیم به رغم آنکه از رنجبیزاریم. آنچه ما را می‌انگیزد به ادامه‌ی خوردن آن معنای نهفته‌ای است که امید می‌بریمدر انتهای کار بر ما گشوده شود. آن معنا البته و متاسفانه هیچ‌گاه روشن نمی‌شود.پسین تکه‌ی شکلات تلخ هیچ شیرین‌تر از نخستین تکه نیست. تنها ماییم که تلخی‌اش را اندکیکمتر می‌یابیم. با این همه خوب می‌مزیم که این شکلات همچنان تلخ است و ناخواستنی.خوردن گوشت عیسای ناصری و مشارکت در رنج او کنشی عبث است (چرا که آن معنا برای ماهمیشه نامکشوف خواهد ماند). کنشی که عبثی آن از همان تکه‌ی اول معلوم است. هیچ شیرینی‌ایدر شکلات تلخ نیست. به گمانم آن روشنایی مابعدالطبیعی‌ای که تنها بر عیسا دیدنیبوده است برای همگی مشارکان تهینایی بی‌تمامی‌ است، درست همان چیزی که از آن به «عبث»یاد می‌کنیم و من آن را بیشتر در هیئت پدیدارهای تلف‌شدگی و صرف‌شدگی درک می‌کنم. آنچهبرای اوست برای او مانده و با خود او در خاک شده. جملگی مشارکان در رنج او تنها وتنها خویشتن را مصرف و تلف می‌کنند.

خوردن شکلات تلخ وقتی که اصولا شیرین خور هستی هیچ اعتیاد روانی‌اینیست. این کنش به تبیینی قوی‌تر و عمدتا فلسفی نیازمند است. حس می‌کنم درست مانندجنون است. تلخ‌خوری برای کسی اصولا شیرین‌خوار حماقت است و وقتی امتداد می‌یابد بهدرستی کاری دیوانه‌وار و جنون‌بار تعبیر می‌شود. به گمانم به جوهر آن نزدیک شده‌ام.فکر کنم مفهوم «جنون» باید مفهوم محوری تبیینم باشد.

تکه‌های پیاپی شکلات را که بر زبان می‌گذارم از خود نمی‌پرسمکه چرا آنها را می‌خورم وقتی که لذتی در آن نیست. تا همین حال که تامل می‌کنم هرگزدر این یک هفته این سوال را از خود نپرسیده بودم. همین اتفاق است که آن را از عملیعاقلانه به کنشی جنون‌آمیز بدل می‌کند. در اعتیاد نیز فرد از خود نمی‌پرسد که چراادامه می‌دهد اما او خود را نیازمند مخدر می‌داند و در مصرف آن غایتی می‌بیند:بهبود و سر حال آمدن. جنون خوردن شکلات تلخ هرگز از این دست نیست. برای همین استکه خصلتی فلسفی دارد.

گمان می‌کنم آنچه این رفتار باز می‌تاباند خواست مستحکم نفیزندگی است. نمی‌دانم چرا، اما به یاد هدایت می‌افتم. به یاد نمی آورم جایی خواندهباشم او عاشق زندگی نبوده باشد. درک من هم از او همین است. به گمانم او به عمیق‌ترینمعنای کلمه عاشق زندگی بوده است و با این همه بارها برای خودکشی دست بالا زده است.

امید و روشنی‌ای که در شکلات شیرین، برای آنکه عاشق شیرینیاست، نهفته است با شکلات تلخ کم نور می‌شود. با این حال انگار کن سیاهچاله‌ای استکه خورنده را به خود می‌کشد و او مدام و مدام خود را و زیستنش را نفی می‌کند.

اگر همه‌ی این حرفها درست باشد خودکشی به عنوان «کنش» هیچاهمیت فلسفی‌ای ندارد. تنها به عنوان یک ایده و اندیشه و شاید دغدغه است که بهلحاظ فلسفی رنگ می گیرد. بر خلاف، «کنش» تدریجی و کشدار «مصرف» کردن زندگی و اتلافخودخواسته‌ی زیستن است که اهمیتی عمیقا فلسفی دارد.

شاملو جایی می‌گوید «بهار منتظر بی‌مصرف افتاد». از این می‌گذرمکه هیچ از این پاره خوشم نمی‌آید اما تلخی، یاوگی و بیهودگی را در فارسی دقیقا وبه درستی همین «بی‌مصرف»ی که شاملو آورده است می‌رساند.

وحشت

2011-10-31T10:31:00.000Z

نه فیلمهای ترسناک همیشه خوب از کار در می‌آیند و نهترکیبهای آنها با گونه های سینمایی دیگر لزوما دیدنی می‌شوند. ترکیب هر چند بدیع دوگونه‌ی موزیکال و وحشت در فیلم «سوینی تاد» تیم برتون به نظرم از آن نمونه های ناخوش و نامناسب است. «دجال» فون تریه درعوض ترکیبی خیره کننده از گونه‌ی وحشت با داستانی فلسفی و نمادین (ویلم دافو یکیاز تنها دو بازیگر فیلم را پیشتر در آخرین وسوسه ی مسیح اسکورسیزی در نقش عیسایناصری دیده‌ایم. فیلم دجال در انجام به آندری تارکفسکی تقدیم شده است). فیلم سوئدی«بگذار همان کسی که باید، داخل شود» آمیزگار محشری استاز وحشت و رمانس. داستانی به غایت عاشقانه و لطیف در دل تمامی خشونت فیلم. فیلمی که دیشب دیدم هم ترکیب جالبی بود از وحشتو کمدی، فیلمی بریتانیایی به نام «جدایی».

اهمیت و نخوت

2011-10-28T00:23:00.002+01:00

یک. چیزی نیست که به دست آوردنش همه چیزت را دیگرگون کند و بهدست نیاوردنش هم. چیزی هم که به دست آوردنش همه چیزت را دیگرگون کند تنها نشانه‌یشومی است که بی‌ آن هیچ نبوده‌ای و هیچ هم نخواهی بود. آنچه هم که به دست نیاوردنشهمه چیزت را هیچ کند بیرق تاریکی است که آنچه داشته‌ای همگی هیچ نبوده است که چنیناز هم پاشیده است.
دو. تنها و تنها چیزی برایم اهمیت دارد که مرا یکسره دیگرگونکند. هر چیزی جز این در فرودست می‌نشیند.
سه. درست آن چیزی که مرا یکسره دیگرگون می‌کند همان چیزی استکه مرا در هم می‌شکند. متناقض‌نمای مهلکی است.
چهار. آن کهبرایش جز امری یکسره دیگرگون کننده هر چیز دیگری فاقد اهمیت باشد «خویشتن»بزرگی دارد. تا این «خویشتن» فرونشکند او از غرور و نخوت نمی‌رهد.
پنج. شمس با مولوی چنین کرد. او را تکاند و بر باد داد. مولویاز پس شمس دیگر رفته شده بود. از آنچه بر مولوی پس از دیدار شمس رفته می‌شود فهمیدکه پیش از آن ملاقات او چه کسی بوده است. انسانی با «خویشتنی» چنان بزرگ که کسی رانمی‌پذیرفته. به گمانم این تصویر به مراتب مهم‌تر و درست‌تر از تصویری است که مرتباز غرور و نخوت پیش از شمسِ مولوی ترسیم شده است؛ خودبینی فقیهی اهل مدرسه. سنگ‌ناکیمولوی از جنس خودبینی‌ای نیست که در کوچه و بازار می‌بینیم از مردمان سر می‌زند.ای بسا که او با مردم روزگارش نیز انسان بوده است و فروتن. خودبینی مولویِ پیش ازشمس خودبینی‌ای بسی نهانی بوده است. او کسی را نمی‌پذیرفته و تنها قلندری می‌بایستکه از او بگذرد و شمس چنین بوده.
شش. شمسی که مولوی را نابود کرده نه با فتح دژ کهنسال او کهبا یکسره به استهزا و ندید گرفتن آن خویشتن بزرگ و فربه، وی را از پای افکنده است.شمس زیرکی نورزیده. او تنها همان‌ گون که بوده رفتار کرده و از قضای روزگار است کهاز آن همه که تلاشگر رخنه در دژ مولوی بوده‌اند (یا بهتر بگویم آن «همه‌«ای که اوهمیشه توهمش را با خویش داشته است که تلاشگر رخنه در اویند) شمس سرش را انداختهاست و خوش خوشان و بی‌خیال از درب قلعه وارد شده است.

از دور بدید شمس دین را فخر تبریز و رشک چین را

آن چشم و چراغ آسمان را آن زنده کننده زمین را

ای گشته چنان و آن چنانتر هر جان که بدیده او چنین را

گفتا که که را کشم به زاری گفتمش کهبنده کمین را

این گفتن بود و ناگهانی از غیب گشاد اوکمین ر

آتش در زد به هست بنده وز بیخ بکند کبرو کین را (دیوان شمس)

بی‌نام

2011-10-25T23:33:00.003+01:00

در راهی که می‌روی به کسی بر می‌خوری. می‌ایستی و نگاهش می‌کنی.از او خوشت می‌آید. به او می‌گویی که از او خوشت می‌آید. پاسخی نمی‌شنوی. به راهبر می‌گردی و مسیرت را ادامه می‌دهی.

به همین سادگی است. به همین سردی.

امید نوشتن- 2

2011-10-20T23:39:00.000+01:00

امید نوشتن خود را از نوشته فراتر می‌برد. نوشته هیچ نیستبرای نویسنده‌اش. آنچه مهم است آن فرد ممکنی است که جایی و روزی در این نوشتهنویسنده را باز می‌یابد. آن فرد ممکن عصبیت و تعصب را از نویسنده می‌ستاند و او راآزاد می‌کند. او تعصبی بر نوشته‌اش ندارد چرا که برای هیچ فرد واقعی ننوشته است کهتایید و تکذیبش او را بیازاد. نوشته برای آن انسان آرمانی است.

امید دیدار آنکه برایش نوشته‌ای وقتی که اثرت را می‌خواندامیدی کُشنده، جان‌ربا و هوش‌گسل است. چنان ژرف تو را می‌رباید که نابوده می‌شویوقتی که در میان کلماتی و مفاصلشان را می‌جویی تا به هم برسانی و نوشته بربیاوریاز این همه به این امید که تو را وقتی و حالی بشود که آن خواننده‌ی ممکن بخواند و بازبیابد.

خوانده شدن، رستگار شدن وبرانگیخته شدن نویسنده است از هیولایی تاریک. امید آنکه آن خواننده اثر مرا بخواندو مرا بازبیابد چنان اساطیری است و در عین حال لمس کردنی که ذهنم خالی می‌شود و پروقتی می‌خواهم توضیحش بدهم. این که مرا در نوشته‌ام پیدا کند چنان است که گویی مرابه تمامی پیدا می‌کند و انگار کن کسی قلاب می‌افکند و از موج موج تاریکی تو را برمی‌کشد و نه تنها تو را می‌یابد که تو را از خودت بازمی‌یاباند (هیچ چیزدیگری به ذهنم نمی‌رسد به جای این جمله‌ی آخر بگذارم و آنچه را که می‌خواهمبگویم). پیدا می‌شوی و همه چیز روشن می‌شود. امید تمام می‌شود چرا که همه چیز بهانجام رسیده است و گویی طرحی که نیمه بوده‌ای در همه‌ی عمر وقتی که یافته می‌شویکامل می‌شود. آخرین پارة جورچین کنار باقی می‌نشیند و آن وقت آسوده می‌توانی برایهمیشه بخوابی، بمیری، سکوت شوی.

امید نوشتن

2011-10-18T23:42:00.002+01:00

وقتی می‌نویسی برای که می‌نویسی؟

برای کسانی که می‌خوانند و از سر لطف نظر می‌دهند؟ نه. آنهاکه در دنیای واقع نوشته‌ات را می‌خوانند مهم نیستند. نه تنها مهم نیست در جهانواقع آن را یک نفر بخواند یا یک میلیون نفر، بلکه اساسا مهم نیست که در عمل کسی درجهان آن را می‌خواند یا نه.

نوشتن همیشه برای آن کسی است که بالقوه در جهان واقع جاییایستاده است و می‌سزد که تو برایش بنویسی و او بخواند. آن فرد ای بسا که نه فردیواقعی‌ که تنها فردی ممکن باشد اما همین است که نوشتن را شدنی می‌کند.

آن فرد ممکن کسی است که از هر تعلقی و صفتی پاک است و چنان انتزاعیاست که در هر کسی می‌تواند تجلی یابد. آن فرد ممکن نه فلان کس است و نه بهمان کس.او آن فرد آرمانی توست که آرمانی بودنش از هر چیز منتزعش مرده است.

برای نوشتن باید امید داشت. آنکه می‌نویسد همچنان امیدواراست و در جهانی که یکسره از معنا تهی است نوشتن نه آنکه برای نویسنده‌اش امیدارمغان کند بلکه نشانه‌ی کورسوی امیدی است که هنوز با اوست. امید به آنکه کسی جاییو روزی نوشته‌اش را می‌خواند. آن هم نه هر کسی. کسی که سزاوار چنین نوشته‌ای است وافتخار نویسنده نیز آن است که برای چنین کسی نوشته است. به سارتر می‌اندیشم که دردنیای یکسره تهی از معنایش همچنان تا واپسین لحظات می‌نوشت.

به بیهقی می‌اندیشم و فردوسی. نوشتن آنچه نوشته‌اند کجا ممکنمی‌شد اگر امیدی به آن نبود که خواننده‌ای ممکن که نوشته‌های ایشان را بسزد روزی وجایی آنها را بخواند. برای نوشتن چیزی فراتر از واقعیت نیاز است. امید لازم است.خیل نویسندگانی که در دار و دکان نظام‌های سفله‌پرور همچنان قلم از دست نمی‌گذارندبا آن که کتابهایشان یک به یک در محاق توقیف می‌ماند هیچ اگر نشان ندهد به امیدیدلالت دارد که هنوز در دل ایشان است.

امیدی که نوشتن را ممکن می‌کند امیدی یکسره مابعدالطبیعیاست. امید به امکانی که جایی و زمانی، ولو که نویسنده دیگر در حیات نباشد، کسی کهنویسنده برایش قلم زده است اثر را بخواند.

خواننده‌ی ممکن است که نویسنده‌ی بالفعل را می‌آفریند.

امید نوشتن به مالیخولیا می‌ماند و عشق. آنکه پیش روی توست،نیست و آن که را نمی‌بینی حقیقی‌تر از آنکه می‌بینی می‌گیری. خواننده‌ی واقعی آنکسی است که در نهایت اثر تو را خوانده است نه آن خواننده‌ی ممکن. درست مانند عشق است.آنکه پیش چشم توست نیست و آنکه نیست را همیشه پیش چشم داری. یاد این بیت (همیشهتلخ) از دیوان شمس می‌افتم که:

من تو را مشغول می‌کردم دلا یاد آن افسانه کردی عاقبت

در عشق چیزی عمیقا غیرانسانی است (اگر خویشتنداری کنیم ونگوییم ضدانسانی) و همین از آن امری مابعدالطبیعی پدید می‌آورد. امید مابعدالطبیعینوشتن نیز از همین سنخ است.

چیزی از حقیقتش نمی‌کاهد بی‌رحمی این سخن که وقتی می‌نویسیبرایت مهم نیست کسی در واقع آن را بخواند یا نه و تنها چیزی که چشم داری این استکه آن کسی که برایش نوشته‌ای این را بخواند و می‌خواند.

امید نوشتن از اطمینان و اعتمادی می‌آید که تو داری. می‌نویسینه تنها به این امید که آن کسی که می‌سزد آن را بخواند بلکه با این اعتماد که آنکهبرایش نوشته‌ای اثر تو را روزی و جایی بی‌گمان می‌خواند.

اطمینان به چنین چیزی است که از نوشتن حماسه می‌سازد وشجاعت. درست همچون کسی که چنان به آرمانهایش باور دارد که جان در کف می‌گیرد وبرایش می‌جنگد. نوشتن اطمینان مابعدالطبیعی‌اش را نشان می‌دهد. شجاعت زمان نوشتنبه شجاعت زمان آفریدن جهان می‌ماند. داستان آفرینش (یا نسخه‌‌ی دانشمندانه‌اش «پیدایش»)همیشه شکوهمند روایت شده و می‌شود. این ویژگی زیباشناختی در روایت‌گری نشانه‌ایاست از آن چیزی که ما خود نیز از آفریدن درک می‌کنیم (و حتی در نسخه‌ی «پیدایش» همآن را بازجویی می‌کنیم)؛ امری حماسی و پرشکوه.

اعتماد هنگام نوشتن نتیجه‌اش اثری مهم و درخور نخواهد بود.ای بسا کاری پیش پا افتاده و سخیف نتیجه کند. چه باک. کسی که می‌نویسد نه برایدیگران می‌نویسد و نه برای ملاکهایی که دیگران آورده‌اند. نظر آن دیگران نیز گر چهنوشته‌های آینده‌اش را تغییر می‌دهند، به خودی خود هیچ ارزشی ندارند. او برای کسی یکسرهممکن می‌نویسد.

اطمینان، اعتماد و امیدی که هنگام نوشتن دارم آن چنانقدرتمند است که اگر همین را در زندگی روزانه می‌داشتم یا که توانم بود اعمال کنمبی‌گمان کسی دیگر می‌بودم. کسی دیگر بودنم هم بوده است که آن را در زندگی از منزایل و در نوشتن بازبخش کرده است.

فولادوند و دریابندری

2011-10-14T19:54:00.003+01:00

پیش می‌آید که نویسنده‌ای پس از عمری قلم‌زنی در این مجله وآن مجله به جایی می‌رسد که می‌بیند شماری از مقاله‌هایش را می‌تواند کنار همبگذارد و در شمایل کتابی به چاپ برساند. آن وقت کتاب را به چند فصل بخش می‌کند وهر مقاله را فراخور تام بخش در آن دسته می‌گنجاند.

دو مضحکه که شاید تنها در ایران یافت شود دو کتاب است ازعزت‌الله فولادوند و نجف دریابندری.

کتابی که از فولادوند به چاپ رسیده است «فلسفه و جامعه وسیاست» نام دارد. اگر دو عضو نهایی این سه‌گانه به واسطه‌ی نزدیکی جامعه‌شناسی بهعلوم سیاسی به هم نزدیکی داشته باشند پیوند فلسفه به این دو دیگر از آن جراحی‌هاییاست که هرگز نمی‌گیرد. نخستین چیزی که به ذهن متبادر می‌شود چشم‌‌داشتن ناشر استبه بازار مشتریانی بزرگتر از بازار صرفا «جامعه و سیاست». در خط دوم می‌خوانیم«گزیده و نوشته و ترجمه». سخت می‌توانم دلیل منطقی‌ای بیاورم که چرا کسی نوشته‌هایشرا کنار ترجمه‌هایش و در یک کتاب به چاپ می‌رساند. حاصل این کار کتابی است بی‌تردیدبی‌هویت؛ چیزی که نه ترجمه است و نه نوشته. در این سه‌گانه هم همچنان یکی اضافهاست و معطل: «گزیده». آیا ناشر خواسته که روشن کند آنچه را که مترجم ترجمه کردهاست خودش برگزیده است و به ضرب و زور کسی دیگر نبوده است؟! شاید هم خواسته استبگوید اینها تنها گزیده‌ای از کارهای مترجم- نویسنده است، که خوب ناشر غیب‌گویینیز می‌دانسته!

خط سوم، خدای را هزار بار شکر، با نام یک نفر تمامی می‌گیرد:«عزت‌الله فولادوند».

خط چهارم بشارت عجیبی است: «آثاری به قلم و دربارة». اثراگر «دربارة» کسی باشد ناممکن اگر نباشد جز با ایثارگری مولف نمی‌توان آن را دریکی از سه مقولة ذکر شده در عنوان گنجاند. از این که بگذریم نوید کتابی است که همکسانی نوشته‌اند و هم کسانی دربارة کسانی دیگر نوشته‌اند و کسی دیگر هم آن ها راترجمه کرده است.

خط پنجم دیگر پاراگراف می‌شود و داستان هزار و یک شب. اسامیهر مادرمرده‌ای که کاری از او برگردانده شده همچون فهرستی از اعدامیان رو به رویخواننده گذاشته می‌شود. ماریو بارگاس یوسای داستان‌نویس در لژ کنار لودویگ فونمیزس اقتصاددان می‌نشیند. درست در ردیف جلویش هابرماس فیلسوف نشسته است و جلوی اوزیگمونت باومن جامعه شناس و نیچه ی فیلسوف. برنارد لوییس شرق‌شناس و توماس مان همهستند. خلاصه از هر تیر و طایفه‌ای کسی هست. میهمانی‌ای از این همه آدم نامربوطتنها می‌تواند میهمانی عروسی باشد نه هیچ مجلس سخنرانی‌ای! این همه آنقدر به آدمفشار نمی‌آورد که بعد از خواندن فهرست 16 نام در آن آخرین سطر به اینجا می‌رسی کهچاپ شده: «و دیگران».

کتاب «از این لحاظ» نجف دریابندری داستان خارق عادت دیگریاست. دریابندری خود البته دستی بلند در خرق عادت دارد و کتاب مستطاب آشپزیش خودشاهکاری است درست همان گونه که چنین کنند بزرگانش در روزگار خودش. خرق عادتی کهاین‌بار از آن حرف می‌زنم از بن از جنس دیگری است. کتابی از او گرد آورانده‌اند کهدر بر گیرندة «مقدمه‌»هایی است که بر ترجمه‌هایی که تا کنون انجام داده است نوشته.کتاب مجموعه‌ی مقدمه‌های اوست. از تحفه‌های روزگار این خواهد بود که روزی می‌گوینداستادی در ترجمه پس از عمری آمد (یا دست‌کم آورده شد) و در اقدامی غافلگیرانهمقدمه‌هایش را به چاپ رساند. این اتفاق هیچ اگر نداشته باشد در تاریخ بازار نشر ومهم‌تر از آن تاریخ فرهنگ ایران شاخص «فقر» ناشران و فرهنگ عامه، که چنین چیزی رادر نهایت ممکن‌پذیر کرده، خواهد شد.

برایم در نوشتن این یادداشت مهم نبود که این دو کیانند و چهخدمتی در حق مردم کردند، که به خوبی به آن واقفم. در مورد محتوای کتابها هم سخنیندارم چون هیچ یک را نخوانده‌ام. هدفم صحبت دربارة رفتاری بود که در لایه‌های (همنویسندگان و هم نهادهای انتشاراتی) از قرار فرهیخته‌ی جامعه رخ می‌دهد و بایدبازتابانده شود و نقد. هیچ کس البته از خطا پاک نیست.

فانتزی‌های ذهن

2011-10-11T21:41:00.000+01:00

برخی چهرها برایم زیبایی دارند و خیره‌کننده‌انداما به رغم زیبایی‌شان برایم غریبه اند و ناآشنا. همیشه حسی عجیب به آنها دارم.احساسم به روشنی احساسی غیرجنسی است اما همچنان هم حسی زیباشناسانه نیست. همیشه دراین حیص و بیص بوده‌ام که پس چیست.پس از سالها توضیح دیگری برای این چهره‌ها یافته‌ام. آنهاگمانم می‌گوید که فانتزی‌های من اند. فانتزی‌هایی که آرزوهای من اند و با این همههیچ‌گاه از اندازه‌ی آرزو بیرون نمی‌آیند و این نه از آن روست که شاید نتوانم بهآنها دست رسانم بلکه از آن جهت که ذات خیال‌گونشان آنها را از دسترس دور می‌دارد.چهره‌ای که این خصلت را دارد اساساً تعینی از امیال و غرایز و نهفته‌های جان مناست که در جهان بیرون لوندی می‌کند. آنجا در معرکه‌ی واقعیات این فانتزی‌ها همجانی دارند و می‌روند و می‌آیند. اگر این گونه باشد دنیای پیرامون من نه تنهاواقعیات که آمیزه‌ی واقعیات با خیال‌پاره‌ها است. جهان یکسره عینی برای من ناممکناست و شاید برای دیگران یا دست‌کم دیگرانی هم که فانتزی دارند چنین باشد. مافانتزی‌هایمان را هم، نمود یافته و جان گرفته می‌بینیم. این چنین جهان بیرونبازنمایی جان من می‌شود و من در دقت در آن خودم را باز می‌یابم. جهان بیرونتنومندی آن چیزی ست که جان من است و من از برون سر خود است که به درون خویش نقب می‌زنم.نقاب را این گونه می‌توان فروکشید.

خیال‌پاره‌ها هوش می‌طلبند که از واقعیات تمیز داده شوند وراهزنی نکنند. آن چهره‌ای که برای من جلوه‌ی خیالاتم است نه افق غریزه‌ی جنسی‌ام ونه نیز نشاننده‌ی عطش زیبایی‌شناسی‌ام فانتزی‌ای است که بنا به ذات خود دسترس‌ناپذیراست چرا که اگر جز این می‌بود دیگر خصلتی خیال‌گون پیدا نمی‌کرد. حال تلاش برای بهچنگ کشیدنش درست نشان از اشتباه گرفتن آن با چهره‌های واقعی‌ای است که منخواهانشان هستم. چهره‌های واقعی درست آن چیزهایی هستند که من می‌توانم بپذیرم ودست و تن صاحبانشان را در آغوش بفشارم. «می‌توانم» درست به این معنا که جان منتوان مصاحبتشان را دارد. به گمانم سرچشمه‌ی نگون‌بختی‌ام آن خواهد بود که فانتزی‌هایمرا بخواهم تحقق ببخشم و بخواهم لمسشان کنم. آنگاه خیال‌پاره‌هایی که ناتوان ازایفای نقش واقعیات اند به کاری نابجا گمارده می‌شوند و حاصل بی‌تردید جز نکبتنخواهد بود.

تن مقدم بر ذهن

2011-10-10T20:55:00.000+01:00

این که احساس کنی دلت برای چیزی تنگ شده است، چیزی کهسالیان است از خود دانسته دور داشته‌ای: عشق. یکباره میانه‌ی روز حس کنی چه اندازهدوست داری عاشق باشی و چه اندازه این حس دور به تو نزدیک شده‌ است و دوباره پس ازسالها همان عواطفی در بدنت می‌سُرند که روزگار عاشقی‌ات (این تجربه‌ی یکی دو ماهپیش خود من بود). بدن انگار که گنجینه‌ای است از عواطف از پیش آزموده شده و اینهادور نمی‌شوند چرا که تو همیشه بدنت هستی. خاطرات تنها رویه‌ها و کف نشسته بر موجاند. آنچه مهم است عواطفی است که تن تو حامل و پاسبان آنهاست. تا به حال به اینمسئله فکر نکرده بودم. برایم جالب است. فرض کنیم که تمام خاطراتم را یکراست ازمغزم بر نوار فیلمی پیاده کنند و به ذهن کس دیگری منتقل کنند. آیا او درکی از آنتصاویر و خاطرات خواهد داشت؟ نه. درست مانند آن است که اطلاعات حافظه‌ام را درحافظه‌ی رایانه‌ای پیاده کرده باشند. او بیش از مخزنی برای نگهداری آنها نخواهدبود. خاطرات تنها رونمای عواطفی اند که تنم از خود و در خود گذرانده است. تمامیریزشهای هورمونی و افت و خیزهای فشار خون و هزار محصول دیگر سازوکارهای تنم در آنلحظه. اینها همگی اولویت تن است بر ذهن. اولویت امر مادی بر امر غیرمادی.

حس و حالی که در تنم گذشته بود باز می‌آید و با خود آنمفهومی را تداعی و فراخوانی می‌کند که در آن سالیان دور دیگرانم گفته بودند «عشق»است. نخستین تجربه‌ی من از عشق تجربه‌ای بود که در تنم حس می‌کردم و با کسان که درمیان گذاشته بودم تازه فهمیده بودم که به آن می‌گویند «عشق». درست مانند انسانیبدوی بودم که چنگال دیده و نمی‌داند چیست و بعد یاد می‌گیرد آن را ذیل نام «چنگال»ببیند.

معشوقان می‌آیند و می‌روند. هیچ معشوقی نمی‌پاید. دنیا چنیننیست که بماند. همه چیز میراست و دست‌کم گذراست. آنچه می‌ماند بی‌تردید حسی است ازعشق که در تن تو می‌ماند و گاه و بیگاه جایی و وقتی خود را نشان می‌دهد. آنچه قدماگفته‌اند که در نهایت عشق مهم است نه معشوق پیش از آنکه سخنی ناظر به امری معنوی ومفهومی باشد ناظر است به امری اساسا تنی و مادی. باید چنین گفت: احساسی که بعدهاآموخته‌ای عشق بنامیش است که مهم است نه معشوق. حالا از بعد سالها احساس عشق می‌آیدبی آنکه معشوقی در میان باشد. من تنم هستم. تنم تمامی تجربه‌ی من از زندگیم است.

باغ

2011-09-22T00:06:00.000+01:00

خداحافظ لنین (آهنگتابستان 78)

این آهنگ چندان تازه نیست. آن را بارها و بارها شنیده‌ام.

یک باغ باشد. بادها بوزند و آرام باشند. نسیم باشند. موهابمدر دستانشان طفره بروند و من خوش باشم از آن همه گیلاس و آلبالو و سیب و همه دیگرکه باشند در کناره‌ی برگهایشان. نور کژتاب آفتابی گاه و بیگاه مسیر شود از گونه‌هایمو پلکهایم را هاشور کند. ایستاده باشم و همه چیز می‌گوید که اتفاقی در راه است وبدانم که بزرگ است. چنان که مرا با خود خواهد برد یکسره. با این همه آرام باشم و بااعتماد. قدم بزنم و آرام دست در شیار درختان ببرم و از عطر اندکی که از حواش بینیمی‌گذرد این لحظات را شماره کنم چرا که دیگر نخواهم بود. حس خوشی است. خواهم مرد واین گونه باشد. چنین که بر شستی‌های پیانو می‌رود آرام و خردمند. بی‌شتاب و بی‌هراسنیز. ثانیه ثانیه همه چیز را می‌پاید آن قدر که هیچ دمی نشمرده نمانده باشد. همهرا یک به یک می‌شمارد و اطمینانم می‌دهد و همین است که ایستاده‌ام داشته در باغیکه آستانه است گویی. نفس خوشی است. بلندی‌های سازهای بادی گو که خبر از شکوه چیزینزدیک می‌دهند، کشاکش خردمند ویلن‌ها و ویلنسل‌ها اطمینانم می‌دهد که هراس نکنم.دل قوی می‌دارم و سلامت در باغ بهاری خویش منتظر تمامی داستان قدم می‌زنم. خوشم.خوشم که چنین هم بمیرم.

بیست و پنجم اوت دوهزار و یازده/ سوم شهریور نود(میان زمین و آسمان لندن به تهران)

نامرئی

2011-06-30T12:32:00.002+01:00

نامرئی آنی نیست که امکان دیده شدنش بوده است و دیده نشده است. آنی نیست که امکان دیده شدنش است و با این همه امیدی به دیدنش نیست. نامرئی امکان مابعدالطبیعی دیده شدن و همزمان نابه‌تحققی‌اش در جهان واقع نیست. نامرئی آنی نیست که اساسا «امکان» دیده شدن داشته باشد.

نامرئی انتفای هر گونه امکان دیدن است. نامرئی اصولاً-نادیدنی است. آنچه نامرئی است نه مرئی بوده که نامرئی شده باشد و نه مرئی شدنی است. در نامرئی امیدی نیست. او هیچ‌گاه در چشم‌خانة تو نمی نشیند. نامرئی ناممکنی‌ای بوده است که از آغاز هم امیدی به مرئی شدنش نبوده است و با این همه محال‌اندیشانه خود را پیش اوی و او را با خود دیده‌ای.

نامرئی اگر هیچ نسبتی با تو نمی‌داشت مرئی شدنی یا نشدنی بودنش هیچ اهمیتی نمی‌داشت. نامرئی وقتی که بندی تو را به او می‌پیونداند کُشنده می‌شود. زخم نابندنده می‌شود. چرک می‌کند و رنجش از چشم‌هایت بیرون می‌زند. درست همان طور که عشق. همان گونه که درد عشق را حس می‌کنی وقتی از از کاسه‌ی سرت و پشت چشم‌خانه‌ات خود را می‌رساند و چنان است که جلوگیرش نمی‌توانی شوی و خود را یکباره در میدان دیدت می‌پاشد و می‌بینی که همه چیز رنگ می‌ریزد و دنیا شکل‌بندی‌ای یکدست تهی‌شده می‌شود. ساختاری دقیق‌‌شده و اندازه زده. با این همه چشم‌اندازی عاری از محتوا. بگیر اسکلتی گوشت‌خورده در پیش چشم. نامرئی همانند عشق مفاهیم را می‌پاشاند و جهان پیش چشم‌خانه‌ات را نافهمیدنی می‌کند.

نامرئی تو را می‌کُشد. اعتیاد است. از آغاز کران راه پیداست و با این همه کناره نمی‌توانی بگیری. بندی که تو را به او می‌رساند هیچ نمی‌گسلد جز آن که روزهایی ست یکباره شب می‌شود و دیدنی‌ها همه فرو می‌کشند و افق می‌نماید. در افق هیچ نیست. افق انتفای دسترسی است. افق لعن همه‌ی آن چیزهایی است که شده‌اند و می‌شوند و بلکه اصلا شدنی‌اند. داغ لعن نامرئی همیشگی است جز آنکه گاه چرکابه می‌تراود و چشم‌اندازهایت را می‌شوید.

نامرئی امید ناشدنی‌ای است و به آن چشم‌بستن خود نابخردی. با این همه کلنجاری ست مدام در تو و امیدی واهی. نامرئی جوهرة ابسورد در خود دارد. عبث است، بن‌بست است و سرانجام تو را به قتل می‌رساند روزی.

روز چهارم است که به آهنگ «فردا زندگی کن» (Live Tomorrow) لاله گوش می‌کنم. هنوز نتوانسته‌ام از آن گذر کنم. سد شده است پیش رویم. خیزابهای رفته را باز می‌خواند. در موسیقی سازها و صدای خواننده‌اش چیزی است که مرا از گذشته‌ام می‌کشد و سری ندارم که در مسیری دیگر بیندازم.

دست‌خط

2011-06-25T01:48:00.000+01:00

دنیای عجیبی است. کسی را می‌بینی که بسیار به کسی می‌ماند که دوستت می‌داشته است و از آن به بعد اگر خبری از این غریبه جایی چاپ می‌شود می‌روی بخوانی و شاید از قضا تصویر دیگر و تازه‌تری از او ببینی. این همه را ناخودآگاه می‌کنی. نخستین بار که تصویرش را دیدم با خود گفتم این همان کسی است که مرا دوست می‌داشت (یا دست‌کم این چنین وانمود/ ادعا می‌کرد). گفتم شرط می‌بندم که همانندی این چهره‌ها بی‌چیزی نیست و شخصیت‌هایی همسان را خبر می‌دهد. امروز دست‌خط صاحب عکس را هم دیده‌ام. بی‌کاست و کم همان دست‌خطی است که من از یادداشتهای آن دوست قدیم برایم مانده است. شباهت دو دست‌خط چندان است که باورم نمی‌شود. انگار کرده‌ام که همه را یک تن نوشته است.

تصویر از آن بها.ره. هدا.یت است که در بند است.

پوست، پوست‌کن، پوست‌فروش

2011-06-16T11:00:00.001+01:00

شبکه‌ی 4 تلویزیون اینجا (Channel 4 ) برنامه‌ای دارد به نام «چهار اتاق» (Four Rooms). چهار نفر عتیقه‌خر و نمایشگاه‌دار پول‌دار می‌نشینند و هر کس چیزی دارد که فکر می‌کند ارزشی دارد برای فروش می‌آورد، از باقی‌مانده‌های تابلوی نقاشی گرفته تا زیلویی نه چندان قدیمی و عکس و حتی طناب اعدام در انگلستان صد سال پیش.

در برنامه‌ای کسی بطری‌ای آورده بود محتوی یک تکه پوست آدم که رویش نقاشی کرده بودند. قدیم گاه از پوست برده‌ای یا تبهکاری جلد یا حتی برگ کتاب درست می‌کردند. این تکه‌ی درون بطری از آن تبهکاری معروف بود که فروشنده از سر اتفاق آن را پیدا کرده بود. عتیقه‌خرها برایش قیمت دادند و بالاخره یکی از آنها موفق به خرید شد.

در برنامه‌ی دیگری کسی سردیسی از هیتلر آورده بود که از جنگ دوم برایش مانده بود. هیچ کس حاضر به قیمت گذاشتن نشد چرا که همه آن را خلاف اصول اخلاقی‌شان می‌دانستند. دست‌آخر یک نفر حاضر شد پولی بپردازد و سردیس خریداری کرده را به موزه‌ای یا جایی هدیه کند. دور از اخلاق حرفه‌ای‌شان بود که سردیس کسی مثل هیتلر را بخرند یا اصلا وارد بازار کنند.

برایم ناخوش بود دیدن چنین چیزی. قادر به درک این نکته نیستم چطور سردیس انسانی که پوست دیگر انسانها را کنده است کالا نمی‌شود اما پوست یک انسان می‌شود. برایم آنچه ذیل اخلاق حرفه‌ای انجام شده است از بن غیر اخلاقی است. پوست انسان هنوز پوست یک انسان است و محترم. افزون بر این خرید آن به نوعی اعتبار دادن است به انجام آن. سردیس یک جلاد محترم نیست و خرید آن دست بالا اعتبار دادن است به سردیسهای دیگر جلادان. نتیجه‌ی اولیه‌ی خرید و فروش پوست جانوران نمونه‌ای بسیار آشنا است. مادام که چنین خرید و فروشی انجام می‌شود شکار و پوست‌کنی از جانوران نیز ادامه‌ دارد. یا چیزی که در این برنامه دیدم بسیار ناخوش است و یا من عاطفی ما‌جرا را دیده‌ام. هنوز معتقدم مسئولیت اخلاقی خرید پوست انسان را با شهود قوی‌تری مردود می شمارد تا خرید سردیس یک پوست‌کن را.

روش همچون بازنمود فرهنگ

2011-06-08T20:53:00.002+01:00

در سنت عرفانی شرق دور شیوه‌ای در تربیت شاگرد به کار بسته می‌شود که با شیوة رایج در سنت عرفان اسلامی تفاوت دارد. در آیین‌هایی همچون بودایی‌نگری، تائویی‌نگری، آیین ذن و جز اینها روش مرسوم در رسانیدن جان آیین سکوت کردن است. کوآن‌های آیین ذن آکنده‌اند از کاربست سکوت در مقام پاسخ به پرسش پرسنده و شاگرد؛ کنش سکوت در جایگاهی که همگان و به تعبیری عقل سلیم و شعور متعارف (common sense) منتظر پاسخ‌ است. در سنت عرفانی اسلام عارفان در جایی که پرسیده شده‌اند عمدتاً زبان به سخن گشوده‌اند و چیزی گفته‌اند، جز آنکه آنچه گفته‌اند چنان شطح‌آمیز و کنایی بوده است که مناسبتی با زبان روزمره و مناسبات متعارف میان آدمیان نداشته‌ است. در هر دو سنت کنشی نامتعارف رسانای القای مفهومی ژرف شده‌ است. با این همه آنچه در سنت شرق دور به کار بسته شده کنشی نامتناسب (سکوت نابجای وقتی که چشم‌انتظاری، پاسخ است) و در سنت اسلامی کنشی مناسب (سخن گفتن) با محتوایی نامتناسب (کنایه در جایی که چشم‌انتظاری سخن یک‌پهلو و روشن روزمره است) بوده است.

تا امروز گاه و بی‌گاه در این اندیشه بودم که از این دو کدام بهتر است و هوشمندانه‌تر. همیشه به سکوت می‌رسیدم که هوشی بیشتر داشت از کنایه و با این همه فرهنگ و سنتی که در آن پا گرفته‌ام تخت برای کنایه خالی می‌کند تا سکوت. انگار که در تنی که تن توست حسی ناخوش گاه قلقلکت دهد. امروز دیگر به این می‌اندیشم و به نظرم بسیار هوشمندانه‌تر است که دو فرهنگ متفاوت خود را در همه چیز نشان می‌دهند از خورد و خوا‌ب و کسب و کار مردمان گرفته تا زبان و اندیشه آنها. دو سنت عرفانی در دو فرهنگ متفاوت نه تنها مفاهیم متفاوتی را به کار می‌بندند و سخنان و گزاره‌های متفاوتی را موجه می‌شمارند، که روش‌های مختلفی را برای پرورش شاگردان و سالکانشان به کار می‌بندند. سکوت روشی است برآمده از فرهنگ شرق دور و کنایه روش دیگری است رسته در سنت دیار ما. به گمانم اهمیت فرهنگ در دو سنت عرفانی و شیوه‌ی دوام و رویش آنها نکته‌ی مهمی را می‌گوید: این که سکوت یا کنایه دو ویژگی فرهنگی این دو سنت عرفانی هستند و هیچ یک برتری معرفت‌شناختی‌ای بر دیگری ندارند. آنها تنها دو شیوة متفاوت اند که بنا به طبیعت فرهنگ‌ها در سنتهای عرفانی‌ نیز تجلی کرده‌اند.

این نکته را هم از بابت یادکرد برای خودم بنویسم که در سنت اسلامی هم سکوت جایی بسیار بلند دارد چنان که عارفان روزه‌های سکوت می‌گرفته‌اند، همان گونه که کنایه در سنت‌های عرفانی شرق دور مغفول نمانده. دقیقه‌ای که من درباره‌اش حرف زدم روشی بوده است که در دو سنت در تربیت شاگردان به کار بسته می‌شده و کاربست «نظام‌مند و الگودار» سکوت و کنایه بوده است. سکوت و کنایه همچون دو روش در دو سنت و نه اتفاق‌ها و پیشامدهایی که در آنها عارفان احتمالا سکوت کرده‌اند یا کنایه‌ای در مقام پاسخ آورده‌اند. آنچه برایم مهم بود روش و الگوی مشخصی در پیشبرد گفتمان (Discourse) عرفان در دو سنت بوده است، چیزی که به عنوان روش در هر دو سنت «باز شناخته» شده و به واقع بازنمودی از فرهنگ بوده است.

تا کی کند سیاهی چندین درازدستی

2011-06-06T12:47:00.000+01:00

داشتم در کارهایم می‌گشتم که به این یادداشت رسیدم. به گمانم قرار بوده بگذارمش در وبلاگ و یادم رفته.

«صبح است. بلند شدهام و همه چيز مثل همة صبحهاي ديگر است الا اين که ديگر آنجا نيست. رفته است. همين که چشمانم را باز کردهام حس اتاق گفته است که ديگر اينجا نيست. لازم نبود که چشم بگردانم و ببينم که نيست. گاهي اينجوري است. ميداني که همه چيزي که بوده امروز چيزي کم دارد و آنقدر مطمئني که حتي نميخواهي چشمانت را باز کني و ببيني حدسات درست بوده است يا نه. اصلا حدس نزده بودي که حالا بخواهي بسنجياش. خيالت جمع جمع بوده است. جاي خالياش را حس ميکنم و سياهياي شده است که در خودش ميچرخاندم و ميکشدم. حواسام را بايد حسابي جمع کنم. مدام به اين فکر ميکنم که آخر چه چيز ديگري بود که از اين همبستگي اعجابانگيزتر بود؟ گذاشته و رفته است و رد سياهي شده است، نقطهاي در صفحة پهن مانيتور. يکي از پيکسلهاي مانيتور خداحافظي کرده است.»

آن سفر کرده که صد قافله دل همره اوست هر کجا هست خدایا به سلامت دارش

عزیز

2011-06-05T02:12:00.000+01:00

عزیز از اون دنیا اومده بود دیدنمون. اومده بود که ما رو ببینه و بره. تو هم بودی. آخرش که بلند شد بره اون دنیا من بغلش کردم محکم و فشارش دادم. بوسش کردم و بعد طوری که الان هم می‌دونم چه حسی بوده بوسش کردم و گفتم عزیز خیلی دوستت دارم. من رو بوسید و گفت خیلی مواظب خودت باش. بعد رفتیم همه‌مون دم در که بدرقه‌اش کنیم که بره اون دنیا. بعد همه گریه می‌کردن. خودش هم ناراحت بود. بعد بردیمش بهشت زهرا. خودش هم می‌دونست قبرش کجاست. بعد شماها بردیدش سر قبرش. داشتید بر می‌گشتید با خاله ملیحه، که من و خاله منیژه رفتیم بالای قبرش. بعد عزیز رفت توی قبرش دراز کشید. بعد یک مرد هم بالای سرش بود. بعد عزیز رفت اون دنیا. ولی یادم نمی‌ره که توی گوشم گفت مواظب خودت باش.

چه داغان‌کننده بود وقتی اینها را خواهرم برایم می‌گفت. چقدر دوست داشتم که باز می‌شد مادریزرگم را دوباره ببینم. دلم به اندازه‌ی یک دنیا برایش تنگ شد. می‌خواستم باشد و در آغوشش بگیرم و بگویم «عزیز سلام». ای کاش بار دیگری بود که من تو را می‌دیدم.

مادرم که بمیرد و پدرم نیز، اگر نه من پیش از آنها، دیگر آغوششان در خاک می‌رود و در هوا. سخت است. کشنده است وقتی که خواست صدایشان با تو بماند و صدایشان دیگر نه. چند سال طول کشید که بپذیرم مادربزرگم مرده است. مادرم را که در خاک بسپارند و پدرم را به دستان باد، چند قرن می‌کشد که بتوانم بگویم دیگر رفته‌اند و نخواهم دیدشان؟ مرگ چیز کُشنده‌ای است نه برای آن که می‌میرد، برای آنکه مرگ عزیزش را می‌بیند.

ضیافت

2011-05-23T15:17:00.000+01:00

بی شک قارچ داشت چون خردش کرده بودم. فقط مطمئن نبودم آیا باید گوجه هم بریزم یا نه. معلوم شد قارچ کهنه است و دور ریخته شد. بعد فکر کردم خب با پیاز داغی که درست کرده‌ام چه کنم اگر بخواهم تخم مرغ هم اضافه کنم؟ پیاز داغ هم رفت در یخچال نشست. فکرم به املت نرسید و همین خبط باعث شد هم تخم مرغ را برگردانم به کابینت و هم گوجه ها را به یخچال. از نهار احتمالا سلطنتی همان چهار قلم سیب زمینی سرخ شده را با پلو و ماست خوردم! اگر پنج دقیقه بیشتر فکر کرده بودم احتمالا آن بقیه هم بلایی سرشان می‌آمد و گرسنه از آشپزخانه برمی‌گشتم!! خداوند خودش شکم را از وسوسه‌ی مغز نگاه دارد! آمین!

پدیدارشناسی دو درک از زندگی

2011-05-20T23:41:00.008+01:00

ویتگنشتاین کتاب اولش‌(Tractatus Logico-Philosophicus) را به نردبان مانند کرده بود؛ پس از بالا رفتن از آن رهایش می‌کنی:

“My propositions serve as elucidations in the following way: anyone who understands me eventually recognizes them as nonsensical, when he has used them—as steps—to climb up beyond them. (He must, so to speak, throw away the ladder after he has climbed up it.) He must transcend these propositions, and then he will see the world aright.” TLP, 6.54

شاید بگویید لابد کتاب، راهنما بوده به جایی (چنان که بعضی هم گفته‌اند)، اما او خود گفته است:

“I might say: if the place I want to reach could only be climbed up to by a ladder, I would give up trying to get there. For the place to which I really have to go is one that I must actually be at already. Anything that can be reached with a ladder does not interest me.” Culture and Value, p.10

کتاب درست مانند روان‌درمانگری آدمی بیمار و نجات‌بخشی اوست از گرفتاری‌هایی که زاده‌ی اندیشه‌های بیهوده و یاوه اند.

پژوهشهای فلسفی (Philosophical Investigations) اما نه به نردبان، که به آلبوم عکس ماننده شده است:

"The philosophical remarks in this book are, as it were, a number of sketches of landscapes which were made in the course of these long and involved journeyings. The same or almost the same points were always being approached afresh from different directions, and new sketches made. Very many of these were badly drawn or uncharacteristic, marked by all the defects of a weak draughtsman. And when they were rejected a number of tolerable ones were left, which now had to be arranged and sometimes cut down, so that if you looked at them you could get a picture of the landscape.Thus this book is really only an album."

آنچه برایم مهم است پدیدارشناسی درک مولف از دو اثر خویش است. اگر نردبان تراکتاتوس برای نجات‌بخشی ساخته شده بود آلبوم پژوهشها عکس‌نامه‌ای است برای تفرج و دقایقی خوش. آلبوم قرار نجات‌بخشی ندارد چرا که برای این کار هم نیست. استعاره‌های «سفر» و «چشم‌انداز» به چیز مهمی اشاره می‌کنند: تجربه‌ی لذت و جدی نبودن امور و خوش‌باشی. قراری بر رستگاری و نجات و درمان نیست. استعاره‌ی «نردبان» ولو که با یادداشت ویتگنشتاین در «ارزش و فرهنگ» (اولین یادداشت) از لوازم مابعد‌الطبیعی‌اش جدا شده باشد هنوز جدیت و اهتمامی اساسی برای رستگاری‌ای ولو که از گونه‌ای دنیوی را با خود دارد. آنچه که در درآمد ویتگنشتاین بر پژوهشها آمده است به گمان من بینش انسانی است پخته‌تر از زندگی. انسانی آن را نوشته است که در چرخ روزگار سابیدگی را دیده و آزموده. چیزی جدی نیست. نگاه کن و خوش باش چرا که بیش از این هم نیست. تو نیز می‌روی و نمی‌مانی. با این همه خوش‌باشی این انسان هیچ مانندی در زندگی متعارف میانمایگان ندارد. او خوش‌باشی‌اش چیزی یکسره دیگر است. بعید هم نیست از این همه، که وقتی در بستر مرگ ‌خوابیده چنین می‌گوید:

Tell them I've had a wonderful life

این را کسی می‌گوید که در مقیاس متعارف از هیجانها و ماجراجویی‌هایی که نشان خارق‌العادگی زندگی می‌شوند یکسره خالی بوده.

دنیا جای عجیبی است ولو که دو روز باشد.

بچه ی وسط مهمانی

2011-05-09T08:28:00.000+01:00

وسط مهمانی هستی و گرم صحبت با دیگران. دو سه تا بچه ی فسقلی هم آن وسط می‌لولند. یکباره یکی از آنها از بقیه جدا می‌شود و می‌آید وسط جمع به همه نگاه می‌کند. انگار که می‌خواهد بقیه ساکت بشوند تا او نطقش را شروع کند. کم کم نگاهها به سوی او سر می‌خورد و آرام آرام جمله‌ها تمام می‌شود تا نطق سه ساله‌ی وسط اتاق شروع شود. تایید نگاهها را که می‌گیرد دستهایش را بالا می‌برد و به زور آن جمله‌ی تاریخی‌اش را می‌گوید: «بابا شبها اینجا که می‌خوابه» و با انگشتش مبلی را که آن گوشه روبه روی تلویزیون نشسته نشان می‌دهد و ادامه می‌دهد: «می‌گوزه!».

پنج ثانیه است که سکوت مطلق همه چیز را خورده است. درست مثل مرده‌هایی که انگار همین الان مرده‌اند و فرصت نکرده‌اند آخرین نفسشان را چاق کنند یا اصلا ول کنند. انگار آن نفس آخر همان وسطهای ششهایشان مانده است و سر بیرون آمدن هم ندارد. همه چیز انگار که یکباره یخ زده باشد. تمامی فکرها و ایده‌هایی که در اتاق پرواز می‌کردند رفته‌اند. اگر کاسه سرهای مهمانها از شیشه بود خوب می‌دیدی که گویی یکباره خالی شده باشند. درست مثل خانه‌ای که بدون تصمیم قبلی و یکباره از تویش اسباب کشیده باشند. اتاق خالی شده اما هنوز حس بودن در اتاق با آن مانده. همین را از چشمهایشان هم می‌شود فهمید. انگار تیز شده بودند که مقدمات اتفاقی مهم را فراهم کنند و بچه را سر حرف بیاورند و حالا در کنه‌شان آثار پشیمانی و گناهکاری را می‌بینی. چیزی که روشن است حس معاونت در جرم است. تعاونی نه فردی بلکه گروهی.

اوضاع وخیم‌تر از آن است که هیچ حرفی بتواند اندکی در بهبودش کمک کند. کسی هم توان حرف زدن ندارد. ثانیه‌ی هفتم درست مثل روز آخر آفرینش است. همه چیز کامل شده است و اگر کسی به داد نرسد آفرینش در هاویه‌ی پوچی و بی‌معنایی می‌افتد. شیطان است که باید برسد تا این چرخ را بچرخاند. تنها کسی می‌‌خواهد که این قدر شجاع باشد دو کلمه بگوید و این سکوت را بشکند. کسی که مثلا بگوید دیروز چه کرده بوده و همه را نجات دهد.

ده دقیقه است که داریم دربارة اوضاع سیاسی مملکت بحث می‌کنیم و به نظر می‌رسد همه چیز گذشته است. همه تبانی‌ کرده‌اند که انگار اتفاقی رخ نداده است. با هم حرف می‌زنیم و با این حال خوب که در چهره‌ها خیره شوی می‌بینی که همگی هنوز به پدر آن بچه فکر می‌کنند.

تنها کسی که وضعیت نسبتا بهتری از بقیه داشت پدر بچه بود که فقط نشسته بود بقیه یک جوری قضیه را فیصله بدهند. او که آبروی داشته و نداشته‌اش را بر باد رفته می‌دید. بقیه بودند که باید خودشان را از باتلاق بیرون می‌کشیدند.

بی‌نام

2011-04-19T22:58:00.002+01:00

مثل روز روشن است. همیشه همین طور بوده است. حقایق شخصی همیشه مثل روز روشن بوده‌اند، برخلاف حقایق ممکن در جهان خارج. آنچه به من می‌رسد و از من است که به من می‌رسد و از من، بی‌واسطه به من می‌رسد، همیشه روشن است. منم که دست به تاریکی می‌برم و چراغ روز را می‌کُشم.

وسوسه‌ی شیطان تأملات پسینی است که از هنگامی آرام آرام می‌رسند. این که او کیست هیچ اهمیتی ندارد. این که او برای من کیست تمامی آن چیزی است که خود را در زندگیم می‌نشاند. این که او زیباست هیچ نیست. این که زیبایی او چیزی برای من نیست قاطعانه می‌گوید که او «هیچ‌کس» است. این که خوب است به جایی نمی‌رسد وقتی که خوبی او مرا خوب نمی‌کند. همه را دور بریز. آن چیزی به دست است که در دست است. دست تنها دست توست.

تردید نکن. وقتی در چشمان خود خیره می‌شوی خود را ببین نه کسی را که به نامت خوانده‌اند (آن که آن روبه رو ایستاده است تویی نه آن که دیگران «نام» داده‌اند). «تو»یی که نگاه می‌کنی نه «رضا» پس مستقیم نگاه کن و خیره.

حقایق شخصی شخصی‌تر از آن اند که از دیگری بپرسی. نه بترس نه تردید کن. بایست. افتخاری هم البته نیست. چیزی بزرگتر از آنی که هست نیست، پس افتخاری هم نیست.

آنچه را که مثل روز روشن است باید در روز دید. وقتی شب رسیده است چراغ روشن نکن. وقتی غبار چشمرس را تیره کرده است به هیچ چشم دیگری اعتماد نکن. تنها بایست تا خاشاک بنشیند. بعد تویی و چشم‌اندازی در روشنی. برای رفتن هیچ چشم دیگری به کار نمی‌آید. خردمند باش.

طبیعت وحشی است. حقایق شخصی از ژرفای جنگل سیاه می‌آیند. آنچه تو را است در جامه و کلاه نمی‌آید پس منتظر آیه‌های شریفه و حقایق عرشی نباش. حقایق شخصی در برهنگی حقایقی حیوانی می‌رسند درست همان گونه که در دیگر جانوران دیده‌ای پس نه وهم نکن و نه بهراس. حقایق شخصی همان غرایز حیوانی تو اند و همین گونه است که طبیعی اند. خردمند باش. آنها همیشه بوده‌اند.

حقایق شخصی ات را با کسی در میان نگذار. از آن کسان، اول خودت. حکایت کردن آنچه همچون روز روشن بوده است جبن تو است. بایست و همه را ببین. تمام که دیدی راه ایستاده‌ات را ادامه گیر. چیزی را که با کسی حکایت می‌کنی ناگزیر با خودت آورده‌ای و آنچه با خودت آورده‌ای اهلی‌ای است فرسخ‌ها دور از وحش تو. حقایق شخصی طبیعت وحشی اند و برای نشان دادنشان به دیگران باید که قلاده شده باشند و ناگزیر نیز نه جز دروغ‌هایی شخصی. آنچه را برای دیگری حکایت می‌کنی تنها از ترس تو نشان می‌کند. پیامبر بزرگ یا بازنمی‌گردد یا در سکوت از خود می‌رسد. بی‌باک باش و آنگاه چیزی با تو نخواهد ماند که بگویی. گفتن نشانگان ترس است.

بی‌باکی همه چیز را می‌گسترد. تنگی نمی‌ماند. خودت را مستقیم نگاه کن. آنگاه ترسهایت می‌ریزد. چیزی برای ترس نیست. همه چیز بسیط‌تر از آنی است که اندیشناک باشی از کلافه‌اش جان به در خواهی برد یا نه. بایست. همانجا که هستی. آرام و خردمند. به چیز دیگری نگاه نکن. نه هیچ آینده‌ای و نه گذشته‌ای. خیره و خیره به چشمانت بنگر. آنچه را تو باید ببینی اگر نبینی کسی نیست که ببیناندت. دانا باش.

حهان کاروانسراست اما نگران نباش. امید هم نبند. هشیار بمان و نترس. همه چیز گشوده می‌شود. چیزی برای گرفتن نیست و نه نیز از دست دادن. آنچه به توست با توست؛ هر کجا که رفته باشی. خوف نکن. غنی باش.

چطوری پسر؟

2011-04-05T19:31:00.000+01:00

در پوستم نمی‌گنجم. نگاهش می‌کنم و می‌گویم سلام چطوری پسر؟ به من می‌خندد یعنی دقیقا به من و روی کرده انگار که به من و فقط به من لبخند بزند. این همه سال منتظر بوده که یک روزی من ببینمش و حالا بعد از بیست و چند سال به او نگاه می‌کنم. لبخندش به گریه‌ام می‌اندازد. باید پنج شش ساله می‌بوده. چقدر دوست‌داشتنی بوده. چه لبخندی. درست خود کودکی است. شوخ و شنگی خامی کودک را می‌بینی در او. چطوری؟ خوبی؟ حالا بی من چگونه می‌گذرانی؟ خوشی؟ دندانهایش را ببین چقدر از هم فاصله دارند! معلوم است هنوز ریخته نریخته دندان داری! چطوری پسر؟ از حال ما خبر نداشتی آن وقت‌ها. نمی دانستی چه می‌شود سالها بعد که خستگی‌اش همیشگی ست. خوشم که نمی‌دانستی. که این جور خندیده‌ای و من اینجا از گریستن باز نمی‌ایستم. چطوری داداش؟ به من می‌خندیدی وقتی که آن ته ته دلت می‌دانستی جایی از این دنیا روزی روزگاری می‌بینمت و می‌خواهی بگویی سلام؟ چه کار می‌کنی آنجا زیر درختان خانه‌ی عمو که خودش حالا سالهاست خاک یکی از آنها شده؟ چه می‌کردی آنجا که این قدر شنگ بودی؟ با تو ماند لبخندی که جایش امن تر بود. آنجا برای همیشه که یک روز در جایی که نمی‌اندیشیدم در صورت تو ببینم. خوشم که با تو ماند. با من هر چه بود در هوای پیدا و ناپیدا رفته است. چطوری پسر؟ خوبی؟ اینجا که دیگر هیچ آشنایی نیست تو که می‌خندی همه چیز کافی ست. همه چیز هر چه باشد باشد. تو بخند که دنیا همه برای تو باشد. آنقدر که دوری دوستت دارم. خوب که همانجا ماندی و با من نیامدی. هیچ چیزی نداشت. به خدا راست می‌گویم. هیچ چیزی نداشت. این راه را همان خوب شد که من تنها آمدم و تو ماندی. خسته می‌شدی. به خدا که خسته می‌شدی. همه‌ی آنهایی که با من آمدند همه افتادند. باور کن. تو گویی تنها کسی است که مانده است. خوشم که نیامدی. خوشم.

به او نگاه می‌کنم. منم است که سالها پیش روی پشت بام و در سایه‌سار آن درختان ماند. دلش خوش باد.

تعبیر چیزها

2011-04-04T15:24:00.001+01:00

خواب دیده‌ام برگشته‌ام خانه.

زندگی بی‌ جوهر

2011-03-31T19:22:00.001+01:00

این که زندگی چیست را عواطف من تعیین می‌کنند. جوهر زندگی چیزی است برآمده از احساسات من. اگر روزی میگویم خوب است یا که از بن بیهوده است همانی است که من میگویم چرا که بی من زندگی ای هم نیست. عواطف من تعیین کننده ی جوهر همه چیز هستند. این گونه نیست که من پی جوهر زندگی باشم و بعد احیانا دغل آن را یافته باشم. این که امور چگونه اند همگی از پس من می آیند نه من از پی آنها. وقتی رو می‌کنم و به تو می‌گویم زندگی مزخرف است و پوچ حق نداری بگویی اشتباه می‌کنی، خسته‌ای، دچار افسردگی شده‌ای، دنیا را سیاه می‌بینی ... غلط می‌کنی بخواهی در مورد احساس من حکم و نظر بدهی. می‌توانی و حق داری بگویی حال شنیدن این حرفها را نداری و اگر می خواهی به حرف زدن ادامه دهیم در مورد چیز دیگری باید حرف بزنیم اما حق نداری در مورد، نه تجربه‌ی من از دنیا بلکه در حقیقت، دنیا آن گونه که هست و من دارم برایت توصیفش می‌کنم اظهار نظر کنی.

این که زندگی جوهری جدا از من ندارد باعث تاسف نیست مگر آنکه من کلا برای خودم متاسف باشم و بعد برای دنیایی که جوهرش را من به آن می‌دهم. من دلیلی برای دریغ خوردن به حال خودم ندارم. برای چه باید برای خودم متاسف باشم. آخر حماقت است اگر این گونه فکر کنم.

ساده‌دلی است اگر بگویم من به دنیا شکوه می‌دهم و من حماسه‌ام و هزار کوفت و جفنگی از این دست. تمایلی ندارم به پر کردن کیسه‌ام از این کمال دروغین و احمق نیستم که ندانم هر روزی و روزگاری عواطفی دارم دیگرگونه. آن قدر دیده‌ام که زیر بار این حماسه‌ی دروغین نروم که من گرانیگاه زیباشناختی هستی‌ام و قس علی هذا. همه‌ی اینها حتی اگر هم درست می بود دغلی بیش نبود. دغل آن که خام می‌شدی و می‌گفتی پس این بار هستی و این اخلاق نامتناهی و ... آخر قرار بود منشا همه چیز باشم! این اندازه هنوز می فهمم.

این که امروز شادم و دنیا را می‌خواهم پاره کنم از خوشی، ربطی به دیروز ندارد که هیچ چیز پشیزی هم نبود و هر دو روز دنیا همانی بود که من بودم. این که دنیا و زندگی جوهری جدا از من ندارد هیچ چیزی نمی‌گوید بیش از این که دنیا و زندگی جوهری جدا از من ندارد. حالا می‌خواهی برای خودت شکوه قایل شو یا خواری. با خودت. من حساب خودم را جدا می‌کنم و تمایلی هم ندارم هر چه برای خودت قایل می‌شوی به من هم هدیه کنی.

این که زندگی من را عواطفم تعیین می‌کنند خیالم را راحت می‌کند که این اندازه با خودم کلنجار نروم که زندگی منطقا جوهری دارد یا باید داشته باشد و من می‌توانم آن جوهر را بشناسم یا باید بشناسم. خیالم از این همه متافیزیک عوضی راحت می‌شود. زندگی هیچ نیست و جوهری ندارد. خیالت را خسته نکن. سرت را بگذار ده دقیقه راحت بخواب.

پی نوشت: از چیزهایی پیش‌گیری نکردم و همانجا که هستند ماندند: بی‌پردگی، عصبیت و نخوت. دلیلی برای پیش‌گیری نمی‌دیدم. پس همگی همانجا می‌مانند.

نوروز

2011-03-21T22:43:00.002Z

امروز اول فروردین ماه هزار و سیصد و نود است. خیلی خوشحالم. احساس خوبی دارم. درست مانند پارسال. از دیروز خوشم. اتاق تکانی کرده‌ام بی خستگی. پر از شوق بوده‌ام. درست مانند کودکی که به خاطر میهمانش اسباب‌بازی‌هایش را جمع می‌کند. این که احساسی کودکانه را در خودم حس می‌کنم خوشم می‌دارد. هفته پیش با دوستانم رفته بودیم اجرای تازه‌ای از آنچه را که در ایران به «رقص پا» مشهور شده است و آمیزه‌‌ای است از موسیقی و رقص ایرلندی با رقص باله، در شکل و شمایلی سه‌بعدی بر پرده‌ی سینما ببینیم. چنان خوش گذشت که به یاد نمی‌آورم تا وقتها پیش این اندازه لذت برده باشم. بیرون که آمده بودیم تبلیغ کارتونی را دیدم که قرار است به زودی اکران شود. سگی داشت خال‌خالی و گرد. دهانش را باز کرده بود زبانش را بیرون داده بود. اولین چیزی که به ذهنم رسید این بود: «من از اینها می‌خوام»! دیشب هم موقع شام میهمانی عید احساس گرسنگی کرده بودم و بلند گفته بودم : «من گشنمه! به من غذا بدید!»

The Kids Are All Right

2011-03-13T00:23:00.000Z

فکر کن دفعه‌ی اول باشد که خانواده‌ای ببینی با دو مادر و دو فرزند. آن وقت مادرهای این خانواده همسر یکدیگر باشند و از ا.س.پ.ر.م یک اهدا‌کننده فرزند‌ دار شده باشند.

برای اولین بار بود که نشسته بودم و با این که از همان دقیقه‌ی دوم معلوم بود که (1) دو مادر خانواده هم.جنس.گرا هستند و (2) بچه‌ها هر دو را مادر خطاب می‌کنند، تا مدتی آشکارا نفهم بودم.هیچ درکی از این جور خانواده نداشته‌ام. این که کارگردان به من گفته بود که آنها همدیگر را چه می‌‌خوانند گویی برایم کافی نبود که بفهمم آنها چه رابطه‌ای با هم دارند. انگار کن که بشقاب پرنده دیده باشی در ظرف‌شویی. به همین اندازه نافهمیدنی بود. تا آخر فیلم همین وضع برجا بود، گر چه با شدتی کمتر. فیلم خوبی بود «بچه‌ها همه خوب اند». مخصوصا بازی مارک روفالو و انت بنینگ.

در ستایش نبوغ

2011-03-10T22:11:00.001Z

تنها در مهارت است که پیشرفت هست. در نبوغ پیشرفت ناممکن است.

بی‌نام

2011-03-03T12:53:00.001Z

چیزی در من مرده است.

دیگر از شعر لذت نمی‌برم. یک کتابخانه با خودم دارم از شعر و غبار گرفته‌اند همه.

دیگر مطمئنم که چیزی را در خود میرانده‌ام.

همیشه گاه و بیگاه حسی بود که یک‌باره همه چیز زندگی شعر می‌شد. دیگر آن نیست. مدت‌ها ست که چیزی مرده، چیزی که نامردنی می‌نمود برای سال‌ها و سال‌ها.

تنها پیش‌گیرم از آن سنگ گور، خستگی‌ای ست که دارم. اگر اندک جانی بود به بلند کردن و گذاشتنش، تا به حال هزار بار فاتحه داده بودم.

اتاق فکر

2011-02-22T12:09:00.001Z

اتاق فکر چه جور جايي است؟ از قراين پيداست که نوع خاصي از اتاق است که بودن در آن امکان فکر کردن را در اختيار فرد يا افراد قرار ميدهد.

اولين مدلول اين حرف آن است که اين اتاق ويژگياي دارد که ذهن آدميان از آن بيبهره است؛ اين اتاق به حاضرانش امکان فکر کردن ميدهد حال آنکه ذهن انسانها قادر نيست به حاضرانش چنين امکاني را بدهد. درست به اين دليل که چيزهايي که در اتاق فکر حضور مييابند انسان هستند و چيزهايي که در ذهن انسان حضور مييابند حالتهاي ذهني. يکي از اين حالتهاي ذهني انديشه است. انديشه خود نميتواند به چيزي فکر کند بلکه اصولا خودش فکري است در مورد چيزي ديگر.

مدلول دوم اين است که افرادي که در اتاق فکر هستند ناگزير کساني هستند که بيرون از آن اتاق قدرت فکر کردن نداشتهاند و لازم بوده است بيايند و از امکانات اين اتاق بهرهمند شوند. حال سوال اين است که ذهني که خودش توانايي انديشيدن را نداشته است چگونه ممکن است اين قابليت را از امري خارج از خود، يعني يک اتاق، بگيرد؟ اتاق حداکثر ميتواند ذهني را که از قابليت فکر کردن برخوردار است تحريک و ياري کند که شروع به انديشيدن کند. پس احتمالا حاضران در اتاق فکر کساني هستند که توانايي فکر کردن را داشتهاند و دارند اما اين توانشان بيرون از اتاق فکر هرگز فعليت پيدا نميکرده و نميکند. اين نظر وضع را اصلا بهتر نميکند چرا که انگار با موجوداتي رو به رو هستيم که تنها «شبيه» انسان، از آن جهت که «حيوان انديشنده/ناطق» است، هستند. ايشان به لحاظ ذهني کاملا فلج هستند و نياز به کمک دستگاه/اتاق فکر دارند!

يک بار ديگر به تعريف اتاق فکر نگاه کنيم. آيا معقولتر نيست که نتيجه بگيريم اتاق فکر يک رايانه و در واقع پردازشگر مرکزياي (CPU) است که براي کار کردن نيازمند درونداد (Input) است چرا که بي دروندادها پردازشگر هرگز کاري نميکند. درست مانند ارگانيسمي مرده و کارخانهاي ورشکسته است. خب نتيجه ميشود که اتاق فکر اتاقي نيست که امکان انديشيدن ميدهد بلکه اتاقي ست که در اصل خودش توان انديشيدن دارد! اتاق فکر دستگاه انديشندهاي است که براي انجام کارش نياز دارد افرادي به آن وارد شوند. با ورود اين افراد دستگاه روشن ميشود و شروع به کار انديشيدن ميکند. به اين ترتيب آدمهايي که وارد اين اتاق ميشوند درست مانند بدبختاني هستند که خوراک زندگي مارهاي ضحاکاند.

به نظر ميرسد در تعريف «اتاق فکر» بايد بيشتر دقت کرد. وقتي به پديدهاي مانند اتاق فکر نگاه ميکنيم ميبينيم اين اتاق جايي نيست که در آن يک نفر ميانديشد بلکه مکاني است که در آن دستکم دو نفر ميباشند. هيچ اتاق فکري در عالم واقع پيدا نميکنيم که حاوي يک نفر باشد. اين توصيف پديدارشناختي اتاق فکر است. براي آن که اتاق فکر امکان انديشيدن را به هر فردي بدهد نياز است که در آن اتاق نفر دومي هم باشد. اتاق فکر يکنفره در واقع سلولي انفرادي است نه اتاق فکر. با اين حال صرف بودن دو نفر در يک اتاق هم از آن اتاق فکر نميسازد. آنچه به لحاظ پديداري به آن «همانديشي» ميگوييم شرط ضروري هر اتاق فکري است. چهار ديواري در برگيرندهي دو نفر که با هم مکالمهاي ندارند (با هم قهر هستند يا زبان هم را نميفهمند يا يکي ناشنوا است و آن يکي ناگويا و...) اتاق فکر نيست. چيزي بيش از حضور فيزيکي نياز است. آنها بايد بتوانند در فرايند همانديشي وارد شوند.

آنچه همچون «همانديشي» پديدار ميشود فرايندي است که اتاق فکر مانند دستگاه رايانه روي دروندادهايش انجام ميدهد. افراد حاضر در اتاق فکر در فرايندي وارد ميشود که آنها را به هم وصل ميکند و آنها با نام «مکالمه» و «همانديشي» آن را هم (1) تجربه ميکنند و هم (2) توصيف.

اينها همه اتاق فکر جهان پيشرفته است. اگر فرض کنيم جهان عقبمانده دنيايي است که در آن همه چيز قديمي و ناقص و خراب است، اتاق فکر جهان عقبمانده هم مانند تمام «چيزها» و «اشياي» آن جهان عقبمانده و قراضه است؛ دستگاه پردازشگري است که نه خوب کار ميکند و نه جواب درست ميدهد. حاصل هم که ديگر روشن است: تمامي تصميمهايي که در اتاق فکرهاي کشورهاي عقبافتاده اخذ ميشود تصميمهايي احمقانه و اشتباه است. بيهوده نيست که اوضاع اين کشورها هميشه رو به وخامت دارد. اتاقهاي فکر، يعني همان مکانهايي که همه جاي دنيا مهمترين تصميمهاي مملکتي از آن خارج ميشود، در اين کشورها پردازشگري هميشهـ معيوب است!!

حافظه

2011-02-13T10:52:00.000Z

تعدادي کاريکاتور قديمي از مجله گلآقا. يکي از آنها را تا ميبينم با تمام جزئياتش به ياد ميآورم. عکس خيلي به من نزديک است. کاريکاتور ديگري هم هست که تا ميبينم به يادش ميآورم اما اين يکي بسيار نزديکتر از آن است. حس خاصي دارم که بيش از ياد آوردن است. چرا؟ تمامي خطوط چهرههايشان براين آشنا است درست مثل آن است که آدمهاي کاريکاتور را سالها است با همان چهرهي کاريکاتوريشان ميشناسم. سيبيلهايشان، شکل موهايشان، دماغهايشان. همهشان را با جزييات مي شناسم به جز رييس صدا و سيما را. چرا؟ يک جور حس نزديکي به چيزي که گويي قبلها متعلق به تو بوده است و حالا پس از سالها آن را باز يافتي. چرا؟

من اين شماره را گذاشته بودهام جلويم و آدمهاي آن را، به جز رييس صدا و سيما که کشيدنش برايم سخت بوده، براي خودم نقاشي کره بودم. درست آن چهرههايي را که براي کشيدنشان وقت گذاشته بودم و مدام به صورتهايشان خيره شده بودم به خاطر آوردهام. برايم خيلي جالب است. معمولا احساس نزديکياي اين گونه حاصل تجربههاي متوالي از آن چيز و آشنايي پيوسته با آن است، حال آنکه کشيدن اين کاريکاتور تنها بخشي از يک روز من بوده است؛ سال 1371 ، وقتي 14 ساله بودهام. آنچه در خاطرم مانده است نه حاصل تماس پيوسته که نتيجهي درگيرياي عميق و نقاشانه با کاريکاتور بوده است.

چهارشنبه ۱۰ ارديبهشت ۱۳۷۱

شماره ۵

_ پاتوشت: يکي از آرزوهايم در آن روزگار که تازه کاريکاتور را شناخته بودم اين شده بود که کاريکاتوريست بشوم.

دوربين در دست سبزيفروش

2011-02-12T19:01:00.000Z

وسط سبزهبازاري که در آن همه از سر و کلهي هم بالا ميروند صدايي وزوز ميکند و از اوضاع افغانستان ميگويد. دوربين در تل آدمهايي که از کنار هم رد ميشوند يا بيکار روي نيمکت و زمين ولو شدهاند بيهدف به جلو زوم ميکند و پيشتر و پيشتر ميرود. من همچنان دنبال صاحب صدا هستم. بالاخره زوم کامل ميشود و او را ميبينم درست وقتي که بعد از يک دقيقه خبر گفتن ميخواهد بگويد فلاني، بي. بي. سي.، کابل!

زيرنويس به روايت سوم شخص هميشه غايب

2011-02-01T00:32:00.000Z

ديدن فيلم با زيرنويس تجربهاي است متفاوت با ديدن فيلم بدون زيرنويس. يکي از اين تفاوتها اين است که نشسته باشي و به جاي زيرنويس مکالمات، روايت (Narration) مترجم از مکالمات را بخواني. ببيني کسي داد ميزند که «من فلان و بهمان ميکنم» و در زيرنويس بخواني «او فلان و بهمان ميکند». خلاصه که از فيلم، قصهي هزار و يک شبي درآمده باشد که راويش از حضور خويش کوتاه نميآيد. گويي همه غايباند؛ آنچه ميخواني «او»هايي اند بر مزار «من»هايي کشتهشده در زيرنويس.

زيرنويسهاي قبلي

(Dilemma) دوحدي

2011-01-28T12:06:00.000Z

دو ساعت تمام بر سر چندمين پيشنويس فصل نخستم حرف زدهايم و بحث کردهايم. سرآخر دو پيشنهاد براي تکميل و بهبود ميدهد: يکم نقدهايي را که نوشته است لحاظ کنم و چيزهايي را که خواسته اضافه کنم. دوم پيشنويس را تا آنجا که ميشود خلاصه و کوتاه کنم.

احساس آدمي را دارم که قرار است نه چيزي را، بلکه خودش را همزمان منبسط و منقبض کند. به طرز مشهودي يک هفته است مثل خوابزدهها و کابوسخوردهها روز و شب ميکنم.

غفلت

2011-01-08T23:39:00.000Z

«عالم به غفلت قايمست که اگر غفلت نباشد اين عالم نماند.»*

با جملة نخست مولوي موافقم. بنياد عالم غفلت است، اما اشتباه است که بگوييم اگر غفلت نباشد جهان نيز نميماند. به نظرم اينجا هستيشناسي مولوي نادرست و گزارة دوم او يکراست کاذب است. از اين که جهان بر غفلت بن گرفته است هيچ بر نميآيد که اگر جهل به دانايي جاي بسپارد اين عالم نابود شود. دست بالا اين جهان از گونه و رنگي ديگر خواهد شد.

شايد او بگويد منظورش هر جهان ممکني است که اين جهان که ما در آنيم تنها يکي از آن همه جهانهاي ممکن است که به واقعيت رسيده است. به اين ترتيب هر عالم ممکني بر غفلت بنياد خواهد داشت. به گمانم گزارهي اول او ناظر به همهي جهانهاي ممکن است چرا که ميگويد «عالم» و نه «اين عالم» به غفلت قايم است. با اين حال گزارة دوم به روشني حکمي است دربارة جهان واقعي که ما در آن زندگي ميکنيم: «اين عالم». گزارة دوم دربارة ساير جهانهاي ممکن ساکت است و چيزي نميگويد اما از آن برميآيد که ولو که با زدودن غفلت «اين عالم» نابوده گردد «عالم ديگري» هست. او خود در ادامه ميافزايد:

«شوق خدا و ياد آخرت و سکر و وجد معمار آن عالم است اگر همه آن رو نمايد بکلي بآن عالم رويم و اينجا نمانيم...»*

در واقع با رخت بر بستن غفلت از اين عالم واقع، ما عالم واقع ديگري، يا همان «آن عالم»، خواهيم داشت که در آن بيداري و دانايي حاکم خواهد بود. اين سخن در تعارض با حکم کلي اول مولوي است که بنياد «عالم» يعني «همهي عالمهاي ممکن» (اعم از «اين عالم» واقعي و يا « آن عالم» موعود و عجالتا ممکن) بر غفلت است. به نظر ميرسد حکم دوم مولوي همچنان کاذب است و جهان آخرت نيز بايد بر غفلت بن داشته باشد نه چنانکه او ميگويد:

«... و حق تعالي ميخواهد که اينجا باشيم تا دو عالم باشد پس دو کدخدا را نصب کرد يکي غفلت و يکي بيداري تا هر دو خانه معمور ماند.»*

عالم به غفلت قايمست سخن درخشاني است اما در بافتي بزرگتر از بافت سخن مولوي به غايت خيرهکننده ميشود. جهان اهتمام ما به امور و اهميت داشتن چيزها و وقايع اطرافمان جهاني است مبتني بر ناداني ما و ناشناسي آنچه در آينده رخ خواهد داد. مادام که چيزهايي باشد که ندانيم چيزهايي هم هستند که برايمان اولويت و اهميت مييابند. اهميت ازدواج، اهميت چاقوي آشپزخانه، اهميت گوشتکوب، اهميت درس خواندن، اهميت پولدار شدن و هزاران چيز ديگر که در جهان برايمان اهميت دارند همه و همه به خاطر انبوه چيزهايي است که نميدانيم. آنچه که نميدانيم اهميت آنچه را که هست تعيين ميکند. حال داستاني متناقض با آن را منتها از انتها به ابتدا بخوانيم: آن کسي که هيچ چيزي در جهان نيست که برايش پشيزي بيرزد و آنکه همه چيز برايش از اهميت ساقط شده باشند و نه انجام دادن کاري برايش اولويت داشته باشد و نه خودداري از آن و الي آخر، ناگزير کسي بوده است که همه چيز برايش دانسته است و غباري از غفلت بر چهرة دانايي او نيست. آنکه در افسردگي و انزوا از همه چيز جاي خود را تثبيت کرده است ناگزير در منتهاي دانايي ايستاده است. شايد اندکي پيچيده بوده باشد اما نقشهي راهي که مرا به اينجا ميرساند به سادگي اين است: ميزان جهل ما ميزان اهميت امور را تعيين ميکند (عارف خواهد خواند عاميان بيشتر در يوغ تعلقات دنيوي هستند). آن کس که هيچ امري برايش اهميت ندارد ناگزير دانايي کامل و بيداري ناخفته است. دنياي «يکسره» عبث، تهي و بيمعنا همان جهان انسان پوچانگاري «به تمامي» بيدار است. تنها تحقق چنين فردي هميشه جنازهاي است که گلولهي تفنگ در شقيقهاش گير کرده است. دليل آن هم روشن است. بنياد همهي جهانها غفلت است و آنکه لکهاي غفلت بر دامن او نيست در هيچ جهان ممکني نيست چرا که با خودکشياش همهي جهانهاي ممکن را پايان داده است. «با مرگ جهان تغيير نميکند بلکه به پايان ميرسد» (رساله ي منطقي – فلسفي، ويتگنشتاين، شماره 6.431). تنها او که ماشه را چکانده اتاق را روشن کرده است.

*مولوي، فيه مافيه، تصحيح بديعالزمان فروزانفر، اميرکبير، 1385، 109

بيعنوان

2011-01-04T00:44:00.004Z

نيم ساعت است که فيلم تمام شده اما من هنوز گريهام نايستاده؛ مايکل کورلئونه است که روي پلهها کنار مرگ دخترش نشسته رو به آسمان با دهاني تمام باز، انگار که تنها نفسِ ماندهاش را جمع کرده باشد، ضجه ميزند.

پول تميز

2010-12-30T00:43:00.001Z

در فيلم «جايي براي پيرمردها نيست» (No country for old men) برادران کوهن، خاوير باردم (Javier Bardem) نقش آدمکشي را بازي ميکند که گويي آدمها برايش دو دستهاند: آنها که مرگشان به دست او است و اوست که انتخاب ميکند بمانند يا نه و آنهايي که زندگي و مرگشان حاصل تصادف و اقبال است. او براي دستة اول ماشهاش ميچکاند و براي دستة دوم سکه مياندازد. آنها ميتوانند شير يا خط را انتخاب کنند (اما هيچ راهي هم جز انتخاب کردن يکي از آن دو ندارند، چون او اصرار جنوناميزي بر اين کار دارد، ولو که اصلا ندانند دارند سرنوشتشان را انتخاب ميکنند) و او نيز دغلي نميکند و سرانجام سکه ميگويد که ماندني هستند يا نه (دوست داشتم در اين باره و جهانبينياي که در اين بازي نهفته است حرف بزنم اما جايش در اين يادداشت نيست). در مغازه-پمپ بنزيني وسط بيابان خدا وي براي مغازهدار بينوايي سکه مياندازد و او زنده ميماند. وقت رفتن سکه را به مغازهدار ميدهد و ميگويد اين سکه را از بقية سکهها جدا کند چرا که اين پول با بقيهي پولها فرق دارد.

آنچه مرا به ياد اين فيلم انداخت صداي کسي بود که ميگفت «اين پولي که ما ريختيم به حساب مردم، اين پول، پول ويژه است... اين پول، پول امام زمان است، پول با برکت است... پول حلال و پاک است. مراقب باشيم که اولا اين پول را با پول ديگر خراب نکنيم. خراب نشود. خراب شد ديگر اثر ندارد.».

-----------

توضيح: قصد اسائهي ادب در حق خاوير باردم و مقايسة بازي چشمگير او با بازي رفيقمان را نداشتهام.

رياضيات پايه

2010-12-26T17:23:00.000Z

جايي ديدم که محسن قرائتي براي خيل شنوندگانش در مناقب امام دوم شيعيان ميگويد و ميرسد به اينجا که «اميرالمومنين شبها هزار رکعت نماز ميخوانده است، با توجه.» حساب کردم که هر رکعت را با طمانينه اگر بخواني (اين طمانينه را ضامن توجه گرفتم) يک دقيقه طول ميکشد. هزار دقيقه هم ميشود شانزده ساعت و اندي. به گمانم تنها شبهاي اسکانديناوي است که چنين توفيقي ميدهد.

بيزاريها

2010-12-22T02:50:00.000Z

چيزهاي بسياري است که از آنها بيزارم، چنان که چيزهاي بسياري خوشم ميکند.

از مهوعترين چيزهايي که سراغ دارم و در اين ده ساله ديدهام دختران و پسراني بوده است که نيچه از بر ميکردهاند و ويتگنشتاين و خوشبختانه وقتي به نوپديدهاي مثل ژيژکخواني ميرسد ديگر آن قدر دور شدهام از آن دوران و دوستيهايش که به تور کساني از اين دست نخورم. حالم به هم ميخورد وقتي طرف مينشيند از روشنفکري بگويد و اخلاق و گريبان سارتر و هايدگر را بگيرد که برايت اثبات کند زندگي پوچ است و ميداني و تنها منتظر مينشيني که حادثه رخ دهد و ببيني به چه طرفهالحيلي جان خود از مهلکه نجات ميدهد. لبخند ميزنم و ميخواهم بالا بياورم (شايد «گروتسک» توصيف درست و دقيقي از اين وضعيت باشد).

شمارهي اين بيزاريها با تجربههاي بيشترم مدام تزايد ميگيرد. اوائل به گمانم مجموعهاي از تناقضها بود و حالا بيشتر برايم مضحکهاي است آنچه به نام «فمينيسم» و «فمينيست» در جامعة ايراني ديدهام. دختراني که خود را سربلندانه فمينيست ميخواندند و وقتي سخن از ازدواج ميشد همان زن قجري بودند با جهاز و همه چيزهايش. هيچ گاه نتوانستند خود را اندکي، و نه بيشتر، برايم مهم جلوه دهند آن همه گروه و نهاد فمينيستياي که وقتي صحبت از حقوق زنان بود حنجره پاره ميکردند و در برابر کمبود و نبود حقي مشترک ميان تمام آحاد جامعه، از مرد و زن، سکوت ميکردند.

خندانتر وقتي ميشوم که نشستهام و طرف دربارة دموکراسي ميگويد و سياست مدن و نگاه ميکنم از تدبير منزل خويش نيز درمانده است. نميدانم چه بوده است که جلويم را گرفته است مبادا که صداي سرم را بشنود که «خفه شو!». سالها ست وقتي کسي از سياست ميگويد و اهميت راي ديگران، اگر منزلي داشته باشد براي تدبير و خود از آن ناتوان، سعي ميکنم سخت نگيرم، اگرچه سخت است.

به اين سه بيزاري فلسفي و اجتماعي و سياسيام که نگاه ميکنم هيچ نيست جز آنکه به خودم نهيب بزنم «خوش بود گر محک تجربه آيد به ميان/ تا سيهروي شود هر که در او غش باشد» (حافظ)

--------------------------

- آنچه در مورد فمينيسم نوشتم تصويري است که من دارم کژ و کوژ، اما به هر حال تصويري است که من دارم.

- اميدوارم اين يادداشت را اگر کسي ميخواند بر خودش نگيرد چرا که من هم وقت نوشتن هيچ کسي را پيش چشم نداشتهام. به سادگي سه «حسي» را که با خود داشتهام مکتوب کردهام نه بيش از اين.

کمال گرايي همچون نابهنجاري

2010-11-28T00:57:00.000Z

کمالگرايي (Perfectionism) نسبت سرراستي با ايدئاليسم دارد. دومي رويکرد نظري و فلسفياي است که کاربستش در عمل و زندگي روزانه ميشود اولي.

کمالگرايي اگر چه گونهاي از ناهنجاري رواني است با نخبگي و ديگرباشي و تمايز پيوند خورده است.

بارها ديدهام که کساني در توصيف شخصيتشان خود را آدمي کمالگرا معرفي کردهاند و آشکارا تمايزشان از ديگران را منظور داشتهاند (تمايزي که يا در بيشتر موارد آرزومند آن بودهاند و يا اگر هم داشتهاند در حقيقت تمايزي از سنخ تمايز کممايهاي يکهافتاده از جامعهي ميانمايه بوده نه شکل و بويي از برتري و ممتاز بودن!). براي ايشان کمالگراييشان در عمل از سر اتفاق نبوده است بلکه به رهيافت فرهيختهمنشانة ايدئاليستيشان دلالت مينموده. آنها که پختهتر بودند از اين خودستايي دولايه فروتر نشسته بودند و از کمالگرايي خويش به نقص عملکرديشان در زندگي ياد ميکردند. با اين همه رهيافت نظريشان همچنان همان ايدئاليسم ميبود. گرچه کمالگرايي بختک زندگيشان بوده است آرمانهايشان برجا و هميشگي و حقيقت ناب مانده است. آنها تنها خداونداني به اشتباه بر زمين بودهاند.

کمالگرايي تأخير و پس افتادن پي در پي تصميمگيري و انتخاب است چرا که ملاکها، به قول خود کمالگرا، آن اندازه بالا و دقيق و سخت است که در دنياي ميانمايه بايد هميشه رصدگر باشي تا نمونهاي که ملاکهايت را بر آورده کند پيدا کني. کمالگرا هيچگاه از تک و پو نميافتد چرا که به چيزي ايمان دارد:«آنچه که تصورپذير است ممکن نيز هست». اگر ميتوان تصور کرد که يک و دستکم يک مورد وجود داشته باشد که ملاک او را برآورده نمايد پس حتما وجود چنين موردي در عالم خارج ممکن است چرا که نميتوان چيزي را که غيرممکن است حتي تصور کرد (نسبت ميان تصورپذيري و امکان هميشه مناقشهخيز بوده است).

کمالگرايي که براي ازدواج يا خريدن کفش، که به گمان من به جهاتي واقعا چندان تفاوتي با هم ندارند، مدام چشم ميگرداند اي بسا که خواستهاش را بيايد، و البته آنچه او بيابد ترديدي ندارم که «بهترينِ ممکن براي او» بوده است، اما تنها و تنها از سر اتفاق بوده است که آن مورد را يافته است. اگر بخت نميداشته اي بسا که با همان ملاکهايش سر به گور ميبرده است پاي برهنه و ... .

آنچه کمالگرا ندارد بصيرت اين نکته است که اگر هم آنچه را که ميجويد روزي پيدا کند هيچ بدان معنا نخواهد بود که آنچه که تصور کرده بوده، ضرورتا هم ممکن بوده است. خانهي آرمانياي که سالها به دنبالش بوده است حتي اگر همين خانهاي باشد که اينک در آن زندگي ميکند تنها از سر اتفاق و نه ضرورت بوده است که يافته شده است. به واقع «آنچه که تصورپذير است ضرورتا ممکن هم نيست».

مامان

2010-11-23T00:41:00.000Z

صدايش چه نزديک بود. انگار خودش را پشت در اتاق رسانده بود تا بگويد «رضا!» و نه يک بار که چهار بار با صدايي چنان رسا و شفاف که با اين که ميدانستم قارهاي از من دور است فکر کردم درست پشت در است و از جا که نه از خود پريدم. به در نگاه ميکنم خيره و منتظر. کاش اينجا بودي.

بيدار بيدار بودم و عجيب است از مني که از خواب که بيدار ميشوم دو ساعت بعد تازه تازه بيدار ميشوم. تمام روز فکر ميکردم به خاطر خواب گرمي بود که بعد از دو شب بدخوابي از سرما داشتهام و حالا ميفهمم که آن چهار باري بود که مرا صدا کردي، همان بود. کاش هميشه مرا صدا کني. کاش با صداي تو از خواب بيدار بشوم.

کاش اينجا بودي.

دعا و خواستکرد

2010-11-07T22:52:00.000Z

ماه رمضان بود. يکي از شبهاي قدر. پيشنهاد داد که برويم مصلاي تهران ديدن نمايشگاه قرآن. در لحظه پذيرفتم. رسيديم 10 شب بود. صداي نيايش و دعا از بلندگوها پخش ميشد. آدم بدصدايي بود که اگر نميخواند رونق مسلماني بيشتر ميبود. نمايشگاه خوبي بود خصوص که با کسي رفته باشي که خطاط باشد و خط را بفهمد که از اين آخري بسيار کمتر هستند. بصيرت زيباشناختي او تمام خطوط را دوران ميداد دور سرم. شبي شد به ياد ماندني.

اهميت نيايش و دعا به چيست؟ «دعا» گفتگوي يا دقيقتر بگويم گفتار بنده (چرا که در دعا خالق به تمامي ساکت است و سراپاگوش) و نياز بردن او است به پيشگاه خداي. هيچگاه به مرغ مينايي که حرف ميزند توانمندي سخن گفتن نسبت نميدهيم. همين طور است تلفن گويا و پيغامگير تلفن. اينها هيچ کدام سخنگو نيستند. زبان داشتن چيزي بيش از گفتن جملههاي ولو به لحاظ دستوري درست است. براي اين که جملهاي پارهاي از زبان باشد بايد گويندهاش از کاربرد آن معنايي را مراد و خواست کرده باشد. جمله پشتگرم به «خواست کرد»ي (Intention) است که گويندة آن داشته است. مرغ مينا پارههاي زباني را مقلدانه و کورکورانه و بي آنکه هيچ معناي مشخصي را از آنها خواست کرده باشد به کار ميبرد. خصلت «خواستکردگي» (Intentionality) زبان است که آن را از رشتههاي به هم پيوسته اما بيمعني از صداها و اشکال جدا ميکند.

آنچه در مصلا خوانده ميشد عباراتي به زبان عربي بود. در جمع که نگاه کردم عموماً فارسي زبان بودند و تسلطشان به زبان عربي و دست کم دانششان از آن زبان در اندازهاي نبود که بگوييم «عربيزبان/دان» هستند و نتيجه بگيريم که پس «آنها به زبان عربي دعا ميکنند». جمعيت رشتههايي از کلمات و جملات را به زبان عربي از حفظ يا از روي دعانامههايش تکرار ميکرد. آنچه بود بيش از اين نبود. درست مانند مرغ ميناي آموخته. آنها عربيزبان نبودند که بگوييم در آن عبارات عربي خواستکردي دارند و با آن عبارات چيزي مشخص را مراد ميکنند. نزديکترين نمونهاش تعبير «استغفرالله ربي و اتوب اليه» در زبان فارسي است. اين تعبير در زبان عربي در کاربرد متعارفش يک دعا است حال آنکه در زبان فارسي در کاربرد روزمره و متعارفش هر چيزي است جز دعا! داستان آن شب هم اين بود. پس آنها چه ميکردند؟

کلمات و مفاهيم جادويي دارند که در دم که ادا شوند جادويشان را اعمال و منتشر ميکنند. داستان چهل دزد بغداد اگر اشتباه نکنم و آن کلمات که درب غار را جابجا ميکرد نمونهاي است که از کودکي به ياد داريم. نمونة تازهترش شايد قفل کامپيوترتان باشد که با کلمهاي خاص آن هم با صداي شما باز ميشود. واژگان جادو دارند و زبان يکسره جادو است. هر کس آن را بياموزد مهرة سليمان را پيدا کرده است. کلمات «کار ميکنند» (به ياد جان لانگشاو اوستين فيلسوف زبان و کتابش How to do Things with Words ميافتم) و در سازوکار طبيعي جهان وارد ميشوند و نقش بازي ميکنند. از قديمترين نمونههاي اين کارکرد زبان همان نسبت خدا است با جهان: «قال له کن فيکون». لفظ «بشو!» چنان جادويي دارد که وقتي خداوند آن را به کار ميبرد هستي از هيولا بيرون ميآيد و هست ميشود (شايد بگوييد پس چرا وقتي ما آن را به کار ميبريم چنين چيزي از آن در نميآيد؟- هنوز جوابي برايش ندارم). داستان «اسم اعظم» باري و اهميت کشف آن دقيقترين و مشخصترين بيان جادوي کلمات و زبان است. آنچه در اين اولويت و اهميت ندارد درست همان «خواستکرد» است. دانستن اسم اعظم کافي است که دربهاي دانش و بينش و هزاران چيز ديگر بر تو باز شود. تکرار روزي صدبار فلان دعا، به زباني که شايد هيچ تخيلي از آن نداري، براي چهل روز کافي است که تقدير را بگرداند و در طبيعت تغيير ايجاد کند. آنچه مهم نيست معنايي است که تو از آن عبارت خواست ميکني. عبارت خودش معنا دارد و کافي است تو آن را تکرار کني. هستي خودش آن را ميفهمد. با اين همه اساسي است که دعا به آن زبان و فقط آن زبان بيان شود چرا که جادوي آن دعا تنها در آن کلمات ويژه است و آن جادو ترجمهناپذير است. اگر آن را به فارسي بگويي ديگر آن تاثير در دعا نخواهد بود چرا که تو چيزي ديگر را تکرار ميکني. ويژگي مادي و فيزيکي اهميتي اساسي در جادوي کلام دارد. حضور قلب شرط لازمي است که دعا کارگر بيفتد اما تنها با مراعات آن ويژگي فيزيکي است شرط کافي نيز به جا آورده ميشود. با اين همه حضور قلب هرگز کارکرد خواستکرد را ندارد چرا که هر خواستکردي خواستکرد چيزي مشخص و معين است اما حضور قلب چيزي مشخص و جزئي را لحاظ نميکند و تنها به تمامي دل سپردن است. خواستکرد من از «در را ببند» چيزي مشخص و معين است که وقتي در بسته شود ميگويم اين حالت «بسته بودن در» همان چيزي است که از جملهام مراد و خواست کرده بودم حال آنکه حضور قلب چنين جزئي و مشخص نيست.

*لفظ «جادو» را صرفاً به اين دليل که لفظ ديگري به ذهنم نرسيد و در معنايي کاملاً خنثا به کار بردهام و نه معنايي مثبت دارد نه منفي.

ذهنخواني و اخلاق

2010-10-21T00:51:00.001+01:00

1. يکي از تواناييهايي که به باري اسناد داده ميشود توان «ذهنخواني» است. او داناي پيدا و پنهان است و مافيالضمير آدميان بر يکديگر اگر ناگشوده باشد بر او ناگزير مکشوف است. او از آنچه در سر يا به تعبيري عاميانهتر در قلب آدميان ميگذرد باخبر است و آنچه تو بدان ميانديشي او ميداند. نياز نيست که خواستهات را بگويي تا بداند؛ او نگفته ميداند.

2. از آنچه حقوق است يکي آن است که آدميان حريمهايي خصوصي دارند که هيچ ديگرياي در آن مجاز به ورود نيست جز آنکه اجازهي ورود يافته باشد. اين حريم خصوصي از تن آدمي آغاز ميشود و تا ذهن او دامن ميگسترد. بردهداري و تجاوز دو صورتِ گذشتن از (دستکم) مرزهاي تن آدمي است؛ تفتيش عقايد نمونهاي از تجاوز به مرزهاي ذهن انسان. به جهت حقوقي اين هر دو گونه مصداقهايي از تبهکاري و جرم هستند.

3. در اخلاق فضيلتي ديرپاي داريم به نام «تقوا». تقوا که «پرهيزگاري» نيز خوانده ميشود (نک. لغتنامه دهخدا) به عنوان کنشي اخلاقي اساساً خصلتي سلبي دارد و عبارت است از پرهيز از انجام کنشي غيراخلاقي. براي متقي بودن لزومي ندارد که کاري اخلاقي انجام دهيم بلکه همين اندازه کافي است که کاري غيراخلاقي انجام ندهيم:

«و گفت: هر که تقواي وي درست آيد گو: از همة گناهان دست بدار.» (تذکرهالاوليا، عطار، تصحيح رينولد آلن نيکلسون، بازنگاري متن و ترجمه مقدمهها و تنظيم فهرست از ع. روحبخشان، اساطير، 1387،ص349)

«و گفت: تقوي آن بُوَد که ظاهر آلوده نکند به معاصيها و باطن به فضول...» (همان، ص203)

همين حداقلي و کمينه بودن شرط تقوي، که تنها پرهيز از انجام دادن کاري است و نه مبادرت به انجام کاري، نشاندهندة اهميت و بنيادي بودن اين فضيلت اخلاقي/ مفهوم در اخلاق است. اين فضيلت را نميتوان بر پاية ديگر فضايل تعريف کرد چرا که مثلا مانند کمک کردن به ديگران نيست که کنشي ايجابي باشد و بعد نيازمند باشيم تعيين کنيم چه کاري کمک است و چه کاري نه.

به گمانم بيراه نباشد بگوييم «تقوا عبارت است از پرهيز/تن زدن از کاري که آدمي بر آن تواندست است و ميداند که انجام آن حقي را از کسي زائل ميکند». شرط اول يعني « آدمي بر انجام کار تواندست باشد» روشن است اما يکي دو کلمه درباره شرط دوم يعني « بداند که انجام کار حقي را از کسي زائل ميکند» بگويم. تنها وقتي ميتوانيم از «اخلاقي/غيراخلاقي» بودن کاري حرف بزنيم که کنندة آن کار (1)هشيار و عاقل باشد و (2) داراي اختيار و ارادهي آزاد باشد. شرط اول ضامن (2) است و شرط دوم ضامن (1). کنشگري اخلاقي است که از انجام عملش نيتي را جسته باشد و اين معطوف به نيت بودن کنش حاصل ذهني سالم است.

4. حال کاربرد مفهوم «تقوا» بر توان و استعداد يا مهارتي همچون «ذهنخواني» ببينيم. آن که ميتواند ذهن ديگران را بخواند تواني دارد که او را به حريم خصوصي ديگران راه ميبرد بيآنکه خود بدانند. به يک اعتبار ذهنخواني همچون ورود به حريم خصوصي ديگران جرم ميتواند شمرده شود اما اينجا از حقوق بحث نميکنم چرا که هنوز، تا جايي که من ميدانم، قانوني در مورد ذهنخواني ثبت و تدوين نشده است و تا چنين چيزي تدوين نشده است «حقوق»ي هم در معناي صحيح کلمه وجود ندارد. آنچه موضوع بحث ميماند تنها و تنها «اخلاق» است. آنکه ميتواند ذهن ديگران را بخواند و از اين کار پرهيز نميکند دانسته حق ديگران را در نهان نگاه داشتن خواستها و انديشههايشان زير پا ميگذارد. اين چنين پنهانپژوهياي در زندگي خصوصي ديگران بيگمان يک رذيلت است.

(ولو که همگان هم از چنين توان ذهنخوانياي بهرهمند باشند و کسي بر ديگران از اين نظر برترياي نداشته باشد باز غيراخلاقي بودن ذهنخواني بر جاي خود باقي است همان گونه که همگان توانا به بهتان زدن هستند و با اين همه بهتان زدن همچنان يک رذيلت است.)

5. حال پيامد اين همه در الهيات مانند روز روشنايي ميکند: چگونه خداوند ميتواند با مخلوقاتش اخلاقي رفتار کند و پايبند به اصول اخلاقي باشد اما ذهن آنها را بخواند؟ او بنا به تعريف عالم غيب است و دانا به اسرار آدمي. به اين ترتيب يا بايد از او رفع علم غيب، که ذهنخواني پارهاي از آن است، کرد و يا گفت خداوند کنشگري اخلاقي نيست و پايبندياي به اخلاق ندارد درست همانند خدايگان يوناني که ملغمهاي بودند از پاکيها و پلشتيها. يک راه حل اين است که بگوييم خداوند با آنکه ميتواند ذهن بندگانش را بخواند توانا است که از اين کار پرهيز کند چرا که او سرچشمة اراده است. به اين ترتيب ارادة خداوند بر اين تعلق ميگيرد که دانشش ناقص گردد و همة اسرار عالم را نداند. حاصل آن خواهد شد که ديگر هرگز کليد سعادت بشر در دستان او نخواهد بود چرا که وي به ضمير ايشان آگاه نيست! راه ديگر اين است که بگوييم اگرچه او ذهن بندگانش را ميخواند دربارة انديشهةاي ايشان بيقضاوت است و هرگز داوري نميکند. او چونان پدري/مادري دلسوز به بندگانش نگاه ميکند و شايد به تعبيري بهتر او در جايگاهي است که همه چيز را از منظري ابدي ميبيند و در آن مفاهيمي همچون خوبي و بدي راه ندارند و او انديشهها را در صورت محضشان و بيارزشگذاري ميبيند. گمان نميکنم چنين خدايي، عميقا بودايي، تا ابدالدهر دست در دنيا و سرنوشت ساکنان آن ببرد و همچون کنشگري به تعامل با آدمي و جهان بپردازد. او ناظري ابدي خواهد ماند، چيزي که به غايت با خداي ابراهيمي متفاوت است. به گمانم الهياتدان است که بايد از پس اين پارادکس برآيد و گرنه از مردم بيادعاي کوچه و بازار انتظاري نميرود!

فضيلتي که پول ميآورد

2010-10-12T23:26:00.000+01:00

پول اعتماد به نفس ميآورد. اين چيزي بود که امشب آموختم. وقتي به آنها نگاه ميکردم که از خانههايي آمده بودند پر پول، آن چيزي را حس ميکردم که هميشه در من کم بوده است: اعتماد به نفس.

پول به تو امکان هزاران تجربه را ميبخشد و هر تجربهاي هم خطري دارد که وقتي هم مبادرت به آن تجربه منوط به داشتن پول است و هم ميداني که پول خطراتش را خنثا ميکند يا دستکم پايين ميآورد و تو آن پول را داري؛ جهان به رويت باز ميشود و هزار گونه آن را ميآزمايي و آزموده ميشوي و بيباک. پول اعتماد به نفس ميآورد.

پينوشت: نميخواهم بگويم پول چه نميآورد چرا که هميشه آن را ميدانستهام و اين را که چه ميآورد را نه.

inception

2010-10-06T00:57:00.001+01:00

هيچ چيزي در مغزم نيست. سکوتي ممتد است. از ديدن فيلم سرآغاز کريستوفر نولان آمدهام.

دو ساعت و نيم فيلم را نفهميدم چگونه گذشت. اين بار جايي براي لم دادن نبود صندلي سينما. سرم را در دستهايم گرفته بودم و فيلم ميديدم، درست مثل کسي که يک مسئلة رياضي جلويش گذاشته باشند و بايد جان بکند تا حلش کند.

فيلم پر بود از ايدههايي از فلسفة ذهن و معرفتشناسي گرفته تا فلسفة روانشناسي و مابعدالطبيعه.

در آينه که نگاه ميکنم مردي را ميبينم که عنبيههايش چنان گشاد شده است که گويي جن ديده است و يا جادو شده. دقيقا همين وضع را دارم.

از فلسفة ذهن به هستی‌شناسی

2010-09-28T18:54:00.004+01:00

دنیا مضحکه‌ای است. سه روز است خنده‌ام می‌گیرد وقتی به دنیا نگاه می‌کنم. روز اول واقعا خندیدم و الان البته بیشتر لبخند می‌زنم. دلقکانه است امور. چیزها آن جور که تو می‌بینی نیستند ولو که آنقدر شبیه به چیزی باشند که تو حدس زده باشی. اگر چنان بود که ذهن به یقین گفته بود فلان و بهمان و حالا درمی‌آمد که نخیر، بی‌ برو برگرد می‌گفتم ذهن تبهکاری کرده است و فریبم داده است، چیزی که البته آفت آدمیزادی است. این بار بی‌نوا جز انگشت‌شماری تخمین‌ و گمان چیزی پیش نکشیده بود. این که امور مضحکه ‌اند این بار در نهایت نه دسترنج ذهنی مضحک که آوردة کًدّ یمین دنیایی مسخره است.

تجربة جدی دنیایی مضحک در میان هزاران بار تجربة مضحک دنیایی جدی کمترین چیزی که برایم دارد اعتماد به نفس است.
همیشه من نیستم که خرم، گاهی هم دنیا ست که خر است.

تجربة تازه‌ای است

2010-09-26T00:06:00.002+01:00

تجربة تازه‌ای است. پر از توانم و شور برای خواندن و فهرستی پیش رویم است از چیزهایی که باید بخوانم و یاد بگیرم. مهارتهایی که باید کسب کنم. همیشه این بوده است که تهی که بوده‌ام از شر و شوری که برایم همیشه زندگی است رنگ‌ها از هم می‌گریختند و همه چیز در هندسة اضلاع و زوایا خود را «جهان» می‌نمایاند به من. خطوطی که هم را می‌بریدند و اشکال می‌شدند و من بر هر چیزی دست می‌کشیدم و تجربه‌ام از زوایا بود و اشکال آنچه برایم «جهان» بود. تهی که بوده‌ام هندسة جهان تمامی کنجکاوی بی‌روح و سرد من می‌شد و گویی که ساختمان هستی خود را به رخم می‌کشید بی هیچ آب و رنگی، بی‌هیچ طراوتی. تنها دست می‌کشیدم و زوایا را تخمین می‌زدم و خطوط را رد می‌گرفتم. تهی که بوده‌ام بی‌اشتیاق بوده‌ام و سرد. بی هیچ شوقی برای کاری و در نهایت بی‌کنشی. انتظار چیزی که نه می‌رسد و نه رسیدنش اهمیتی دارد (خودم را به یاد «در انتظار گودو» انداخت). آنگاه جهان از هر مفهومی تهی بود.

تجربة تازه‌ای است. شوقی وافر دارم که کارهایی کنم فهرستی بلند در ذهن که چه شود و چه کنم. این همه اینجا است و من در سکوتی که مانند سوت قطار در سرم صدا می‌کند آمادة حرکتم و حرکت نمی‌کنم. تجربة تازه‌ای است. تهی است و گویی که دیگر مفهوم نیست. از چشم‌رس ذهنم گذشته است و تنها حس آن است که دارم. غمی نیست. از آن اندوهگین نیستم. تنها حسی است عجیب. در خود تامل می‌کنم و به گمانم چیزی رخ داده است. گو که واپسین چشم‌انداز را هم فتح کرده‌ام و دیگر می‌دانم. حالت ذهنی که به آگاهی رسیده باشد نیست اما بیش و کم حالت کسی است که آخرین راز و ندانستة زندگی‌اش را حالا داننده است. آخرین خاکریز را که فتح می‌کنی بعد هیچ نیست. جنگ تمام شده است و سرباز نیز هم از خود. غمی ندارد و فکر می‌کنم بصیرتی دارد اما. همه چیز که تمام می‌شود، درهای همة ناممکن‌ها که باز می‌شود نه هراسی می‌ماند نه امیدی. آزاد می‌شوی و نمی‌دانم آزاده هم یا نه؟ آزاد می‌شوی و چنان آزاد که یله در بیابان خدا. تجربة سخت تازه‌ای است.

آنچه هست و تنها گمانم از آن اینها است، فردا روشن‌تر می‌شود وقتی که ببینم چه با خود آورده است. میوه‌ها می‌گویند درختشان که بوده است.

سرمای نزدیک

2010-09-25T22:45:00.002+01:00

عادت جدیدی پیدا کرده‌ام. چند روزی است که آن را تجربه می‌کنم. سردم می‌شود. درست انگار که بر صفحه یخی ایستاده‌ام در مسیری بی‌باد و بوران. سرمایی بسیار نزدیک‌تر از آنکه فکر کنی باد که ایستاد آن هم جور و پلاسش را جمع می‌کند. سردم می‌شود. موهای تنم مور مور می‌شوند. لباسی بیشتر می‌پوشم و افاقه‌اش این است که حرارت از تنم زبانه می‌کشد که باید با همانی که به تن داشته‌ام بسازم، در سرمایی که نمی‌رود. هوا سرد نیست جز این که وقتی سردم می‌شود جهان یکسره پوچ است. نمی‌دانم کدامیک اول می‌آید اما این دو را در تجربة من همزمان اند.

بيهودگي

2010-08-27T10:12:00.003+01:00

يكم. بيهودگي نشانگان چيزي نيست. بيهودگي از جراحتي و عفونتي نهان و ناديده پرده نمي‌گيرد. بيهودگي خود آن چيزي است كه روي داده است. بيهودگي به خودي خود مجال سخن است و مهم، چنان كه همچون وضعيتي اصلي و حالتي رخ‌داده ديده شود. بيهودگي نشانگان هيچ چيز ديگري نيست.

دوم. بيهودگي احساس تلف‌شدگي هم نيست چرا كه براي هدفي طراحي نشده بوده‌اي كه اينك از برآوردن آن بازمانده باشي و ببيني كه در مسير رسيدن به آن هدف و يا رساندن آن به چشم‌انداز تحقق هدر رفته باشي و آن هدف همچنان در بطن خيال مانده باشد. بيهودگي از شكست در تحقق هيچ هدفي ناشي نمي‌شود چرا كه بيهودگي احساسي نيست كه از ناشدگيٍ هدفي بر آمده باشد.

سوم. بيهودگي بي‌ثمري مطلق است‏ْ. بيهودگي بي‌ثمري در تمامي پاياب‌ها است هم آنجا كه سخن از «من» است و «تو» و بي‌ثمري ما (بي‌ثمري فاعلان شناسا) و هم آنجا كه سخن از جهان است و بي‌ثمري آن (بي‌ثمري موضوع شناسايي). جايي كه هر دالي به دالي ديگر دلالت مي‌كند و هيچ دالي واپسين نيست تنها گشودگي خنك تفسيرهاي بي‌شمار نيست، برهوت بي‌تمام فهم نيز هست. بيهودگي چيزي بيش از بي‌دلالتي نشانه‌ها است. بيهودگي حس زنده‌‌اي است از بي‌ثمري بي‌پاياني كه ژرف‌رسي و بينش‌وري حكيمانه نيز خنثاگر آن نيست. بيهودگي حسي زنده‌اي است كه اصلا خواست برون‌شد از آن نيز نيست.

چهارم. بيهودگي افسردگي نيست. بيهودگي ويژگي‌اي است كه نه ترحم مي‌‌انگيزد نه حس همدردي. افسردگي فرد افسرده شفقت كناريانش را مي‌انگيزد و همدردي ديگراني را كه همچون او افسرده‌اند حال آنكه بيهودگي حسي است كه هر احساس همدلي‌اي براي آن بي‌معني و مضحك است. بيهودگي حسي است كه هر توجهي مهرآميز و هر كنشي قهرمانانه را نافهميدني مي‌يابي. حتي چنان نيست كه آنها را «ياوه» بشماري چرا كه اصلا به صرافت داوري كردن نمي‌افتي كه بعد حكم كني كه «ياوه»‌اند يا نه.

پنجم. بيهودگي خصلتي است كنارگيرنده از انفعالات و اين گونه حالت انساني كه احساس بيهودگي دارد حالت موجودي از بن غيربشري است. بيهودگي حالت جدا ساز انسان است از «انسان» همچون جامعه‌اي از انفعالات. بيهودگي خصلتي ناانساني است: يا فراانساني و خداي‌گونه است يا فروانساني و فرشته‌وار. اين گونه ساحت پاك از انفعال و الوهي دست به گريبان با بيهودگي‌اي ابدي است (مفهومي همچون «استغنا» و اسناد آن به باري و نفي آن از انسان در روشني همين مفهوم «انفعال» قابل فهم است و البته با همان مفهوم «بيهودگي» نيز دست در كمر)، جز آن كه متكلمي/الاهيات‌داني آستين بالا بزند.

مفاصل بي‌رمقٍ سه روز

2010-08-03T22:09:00.003+01:00

سال دوهزار و پنج مجموعه‌اي شش ‌بخشي از شبكة بي. بي. سي. به نمايش در آمده است به نام «آشويتس‏؛ نازي‌ها و راه‌حل نهايي». به گمانم تاثيرش را گذاشته است. سه روز است مدام يا مي‌‌خوابم يا بيدار كه هستم مانند افسون‌زده‌ها و جن‌ديده‌ها حيران و سرگردان اين طرف و آن طرف مي‌روم. بدن درد و خستگي مفرط. تكان دهنده بود. تكان‌دهنده.

امروز به سفر مي‌روم و بعد از دو هفته كش و قوس و رايزني، و چانه‌زني ايضاً، با چند نفري مي‌روم به سفري كه قرار بود به تبريز باشد حالا به اصفهان است. از بس برنامه‌ تغيير كرد و هر روز كه خروس مي‌خواند و بلند مي‌شدي كسي انصراف مي‌داد و كسي ديگر بود با درخواست تغييري در برنامه ايستاده بالاي تشك‌ات، سه روزي است كه ديگر ذهن جواب كرده است و تن از توان هر جوابي مانده. كوبيده به در و ديوار زره‌پوش هيولاوش روسي هم در اين گير و دار شني‌اش را افكنده است‏، چه رسد به من.

حس خوبي ندارم و فكر نمي‌كردم كه مسافرتي جور شود و حالا هم آن نشد كه قرار بود و تركيبات افراد از تجزيه در هم پاشيده است و حس ناخوبم كه از نامطمئني به امكان سفر بود گذشته و حالا بيشتر منتظر واقعه‌اي بد هستم. احساس خوشي ندارم و اين همه از حادثه‌اي ناميمون خبر مي‌آورد.

هميشه براي يك وضعيت تبيين‌هاي موازي متعددي وجود دارد چنان كه براي حال اين روزهاي من از قرار سه توضيحي كه برايشان آوردم. آنچه كه در اين ميان يكسان و بي‌جايگزين مي‌ماند آن خصلت فلسفي تلف‌شدگي و هرزي و بيهودگي‌‌اي است كه دريغ، هر سه تبيين از توضيحش ناتوان اند.

كاهنان

2010-07-24T22:51:00.002+01:00

درد دارد. چگونه؟ اين گونه كه گفته باشي مي‌روي ولي روزي مي‌بيني اشتباه كرده‌اي و اصرار كرده باشي و حتي به تهديد كار را برده باشي كه به خودش رحم كند و حالا درست همان شده است كه فكر مي‌كرده‌اي و اولين بار در عمرت از اين كه مي‌شنوي آنچه ديده بودي هيچ كسي نديد و حق با تو بوده است غروري نداري و خوش نيستي و تنها شده است كه در خود شكسته‌اي حال كه مي‌بيني او نيز در راهش فروشكسته است.

خردمندتر شده‌ام به سالهاي دور پيش نگاه كه مي‌كنم و مي‌بينم كه وقتي پدرم گفت فلان كس با فلان كس ازدواج مي‌كند گفتم كه اشتباه مي‌كنند و به يكسال نكشي كه تشت از بام افتاد و صدايش كه به گوشم رسيد خوشحال شدم كه به زعم خودم تيزبيني‌ام بود كه اثبات شده بود . حالا تنها اندوه بي‌انتهايي است كه مي‌بينم دوباره همان شد كه مي‌پنداشتم.

گمان مي‌كنم پيش‌گويان و كاهنان قبيله رنجي مي‌برده‌اند وقتي حادثة دردناك موعودشان در مي‌رسيده و دوباره حقانيت‌شان اثبات مي‌شده. اگر روزهاي نخست از اثبات شدن لذت مي‌برده‌اند سالهاي ديگر اين چنين نمي‌بوده است و اين كه تصويرشان در قبيله چه باشد پشيزي برايشان نمي‌ارزيده.

آيا حوادث از آن جهت روي نمي‌دهند كه كسي آنها را پيش‌گويي كرده است و من اگر آن چه را كه ديده بودم اصلا نديده بودم هيچ گاه هم رخ نمي‌داد؟ آيا شكاكيت حرفه‌اي يك كاهن از اينجا نمي‌آيد؟ اين نيست كه او حوادث را مي‌جنباند و تا كسي، و اينجا او، آن رخداد را نديده باشد آن از امكان به تحقق راه نمي‌گشايد؟ شكاكيت پيش‌گو در ماهيت حرفه‌اش آيا از اينجا نيست كه مي‌آيد: اين كه او رانندة پيشامد است نه پيش‌گوينده و پيش‌آگاه بدان.

لعني ابدي نيست كه گرفتار كاهن است؛ اين كه كارگزار شومي و بدبختي باشد؟ او رخداد خوش را نيز مي‌بيند و با اين همه چرا هميشه رخداد خوب از پس هم‌ترازي با پيشامد شوم بر نمي‌آيد و دست آخر هميشه كاهن به شومي‌هايي كه «فراخواني» كرده است مي‌نگرد. آنها بختك او هستند.

پيش‌گو هنگامي كه تازه كار-آموز است مشعوف از اكتشاف‌هاي پي‌درپي خود است و اين چندان نمي‌پايد. نگاه كه مي‌كند پيش‌بيني آنچه خواهد رسيد و اطميناني كه به ساليان از درستي پيش‌بيني‌هايش كسب كرده است زهر بي‌درماني مي‌شود كه اگر او را نكشد بي‌گمان «فلج» خواهد كرد. انفعال دربرابر آنچه خواهد آمد چرا كه او سرانجام كار را به تمام مي‌داند.

كاهن بزرگ آن كسي نبوده است كه خطايي در پيش‌گويي‌اش راه نداشته است. كاهن بزرگ اويي بوده است كه همه چيز را مي‌ديده است و هيچ چيزي او را از جاي نمي‌جنبانده است. او از اندوه و شادي درگذشته بوده است و ديدن مرگ و زندگي براي او يكي بوده است. كاهن بزرگ توان ديدن همه چيز را مي‌داشته و هيچ چيزي حتي پيش‌بيني مرگ خود او را نمي‌جنبانده است. او براي آنچه مي‌شده و آنچه نمي‌شده آماده بوده است.

كاهن بزرگ هستي را از چشم‌انداز ابدي‌اش مي‌نگريسته و وارستگي او از شد-و-ناشد و بود-و-نابود در مي‌گذشته. كاهن بزرگ بيهوه نيست اگر راهبر معنوي يك قوم مي‌بوده. وارستگي او نه كناره‌گيري‌اش از رذايل‏، بلكه بي‌اعتنايي معرفت‌شناختي‌اش به دستاورد پيش‌گويي‌اش («دستاورد» به اين معنا كه او جنبانندة حوادث است و با او و از او است كه چيزها پيشامد مي‌كنند) است. او غروري حرفه‌اي ندارد و وارستگي او در اين معنا فهميدني است.

پاره‌اي از ابوسعيد

2010-07-21T09:33:00.004+01:00

و گفت «وقت تو نَفَس تست میان دو نَفَس یکی شده و یکی ناآمده.»

این پاره [چشیدن طعم وقت (مقامات کهن و نویافتة بوسعید)، محمدرضا شفیعی کدکنی،1386، انتشارات سخن، ص196‌] که بخشی از ذکر شیخ ابوسعید ابوالخیر است به تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی ‌‌را چند بار می‌خوانم و هر بار به شیوه‌ای.

به رسالة قشیریه رجوع می‌کنم: «...وقت آنست کی تو آنجائی اگر بدنیائی وقت تو دنیاست و اگر بعقبی‌ای وقت تو عقبیست و اگر شادیست وقت تو شادیست و اگر باندوهی وقت تو اندوهیست ... و گروهی گفته‌اند کی میان دو روزگار بود روزگار گذشته و آنچه فرا پیش بود.»رسالة قشیریه، ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، بدیع‌الزمان فروزانفر،1383، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، صص 89-88

«وقت»ی که در رسالة قشیریه آمده است دو «وقت» است: وقت عینی که با ساعت اندازه‌اش می‌گیریم و وقت نفسانی.

در شرح شطحیات «وقت» چنین تعریف شده است: « «وقت» میان ماضی و مستقبل است از زمان مراقبه. حقیقتش آنچ پیدا شود در دل از لطایف غیب. جنید گفت «الوقت عزیز، اذا فات لم یُدرَک.» » شرح شطحیات، شیخ روزبهان بقلی شیرازی، هنری کوربن، 1385، انتشارات طهوری، ص400

اضافه بر این دو، «وقت» دو معنای دیگر هم می‌دهد: «مرگ» (ای پادشاه شهر چو وقتت فرا رسد/تو نیز با گدای محله برابری؛ سعدی- به نقل از فرهنگ سخن) و «تقدیر» (برای این معنا نه شاهدی دارم و نه چیزی در «فرهنگ سخن» و «فرهنگ معین» یافتم! شاید تنها خیال می‌کنم که چنین معنایی هم دارد!!!).

دیگر آن که شفیعی کدکنی «نفس» را زیر و زبری گذارده است که می‌تواند دیگرگونه هم باشد و «نَفَس» به واقع «نَفس» باشد.

این همه را گفتم که چه شود؟ که بگویم پس وقت تو کی است؟ از دم و بازدم فراتر چیز دیگر و سومی نیست جز آنکه مرده باشی و آن نَفَسی/ نَفسی که وقت تو است نَفَس/ نَفس حق باشد تو در او مندک و ناپدید. یا آنکه ابدیتی باشی که دم و بازدم در آن راهشان نیست. دیگر آنکه نَفس تو میان نَفس شده‌ات باشد و نَفس هنوز نیامده‌ات. چنین تو نه آن شخصی که بوده‌ای و نه آن شخص که آرزوی بودنش را داری. تو آنی که هستی برون از خاطرات‌ات و هم آروزهایت.

هزار گونه که این پاره را می‌خوانم گل از گلم می‌شکفد.

صدايم

2010-06-13T01:01:00.000+01:00

براي نرگس

هميشه لذتي بوده است براي خودم بندار بيدخش و سنمار و آرش و اژدهاک بخوانم و بلند بلند يزدگرد باشد در دستانم ساعتها راه بروم و بخوانم. سعدي باشد و مولوي غزل غزل که بخوانم و مادرم گوش کند. ترجيع بند سعدي باشد شب از نيمه گذشته و براي دوستان بخوانم. اينجا غزلي از ديوان شمس در صفحه بالا آمده باشد و صداي من که آن را مي رساند و ذهن من که با صدايم ميرود.

صدايم ذهنم را ميربايد.

خيالات شمس همه گرداب ميشوند صدا که آنها را از بر ميخواند. پايم را در خود ميگيرند، کشان کشان هول ميشوند و در دامنهشان غريق چندپهلويم رفته شده. شمس که ميخواندم هميشه اين بود. هميشه.

صدايم مرا از بن ميلرزاند.

وقتي شاهنامه ميخواندم و بيضايي، داستان هميشه همين بود. صدايم شکوه ميآورد و عرصات ميگستردند چنان که صدا ميرفت و در کوهها پژواکي خوف ميشد. هميشه همين بود. صدايم مو بر تنم سيخ ميکرد وقتي بيضايي ميخواندم.

صدايم مرا در خود غرق ميکند.

نگاه ميکنم که حلاج شفيعي است و عطار، و داستان سهراب است و رستم که مرا در خود ميبلعيد و نفس را بر راه ميبست يا که حسنک بود بر دستان بيهقي، وقتي که در صداي من جان مي گرفتند. داستان به جايي ميگرفت و کلام از کلام پيشي نميگرفت ديگر. کتاب را بسته رفته بودم.

حالا ست که ميفهمم چرا آرام ميشوم وقتي صدايم ديگرياي را آرام کرده باشد. من از او پيشتر آرام شدهام. يار غار اينجا ست که مفهوم خود را نشان ميدهد: آنکه چنان است که صدايم براي آرام کردنش بر که ميآيد مرا پيش از او با خود برده باشد.

صدايم مرا متاثر ميکرد و هميشه به شعري که خوانده بودم نگاه ميکردم. حالا ميدانم که صدايم بوده است و رنگ شعر از صداي من آمده بود.

اين همه چيزي را ميگويد: طبيعت دامنهاش تا من نيز رفته است. من نيز جزئي از طبيعت اين جهانم. اين گونه صدايم آرام ميآورد برايم، چنان که علف زير پاي و کوه پيش روي. صدايم پارهاي از طبيعت است و آرامشي که ميدهد همان اندازه طبيعي.

هميشه چيزي هست از خودم که نميدانم و امروز اين آن چيزي است که در خودم ميخوانم، درست و غلط.

يک سالگي

2010-06-07T23:56:00.000+01:00

يک سال زماني نيست که آسان گذشته باشد، وقتي به پشت سر نگاه ميکنم. امروز آن يک سالي بود که اينجا چمدان باز کردهام. وقتي را که از فرودگاه بيرون آمدم خواسته خوب به ياد سپردهام. گفتم اينجا هم آنجا که ميخواستي بيايي. تويي و اين اندک وقتي که داري. ببين که همان که فکر ميکردي هستي يا نه؟ اينجا جهان است با همه چيزش.

چيزهاي بسياري تغيير کرده است، من هم. چيزهاي بسيارتري هم همچنان اند که بودهاند، من هم.

جوجه تيغي

2010-06-06T19:37:00.000+01:00

مرز خنده کجاست؟

در ميان فهرستي از لطيفهها به اين رسيدهام:

«به جوجه تیغی میگن: آرزوت چیه؟ اشک تو چشماش جمع میشه میگه : بغلم میکنی؟»

چهقدر ناراحتکننده است و چه پُر احساس. چيزي در اين لطيفه ناگفته است، چيزي که ما کنايه و اشاره به آن را ميبينيم: بيانتهاييِ تنهايي يک جوجهتيغي کوچک و گرد. آن را حس ميکني. بسيار نزديک است. تمام دلسوزي و رحمات را بر ميانگيزد.

راه ساده در گردنة ضرورت

2010-06-03T22:25:00.000+01:00

از بس مدام و طوطيوار تکرار کردهام که سادهترين راه ضرورتا راه درست نيست،به کل يادم رفته است که معنايش اين نيست که ضرورتا هم راه نادرست است. گاهي سادهترين راه را انتخاب کنم و خودم را خلاص. ممکن است اتفاقا آن سادهترين راه راه درست باشد چرا که کسي نگفته است که ضرورتا سادهترين راه، راه نادرست است.

نقش درمانگر شکلات

2010-05-31T16:13:00.000+01:00

مستاصلم. در جعبه را باز ميکنم و يکي از شکلات کرهايها/ شکلاتهاي سفيد را ميگذارم در دهنم. همه چيز يادم ميرود. طعم عيد ميدهد و خانة خالة مامان. سالها پيش. خوشحالم. ميخندم.

قصه ساختن از عبور تلخ لحظه

2010-05-25T10:19:00.001+01:00

سفر چه تلخه

در امتداد اندوه...

(گوگوش)

سر انداختهام که تا ته بروم. باز ميگردم و نه؟ اين بار چگونه؟

از هند تا پرو

2010-05-22T23:41:00.000+01:00

از همه جا بودند. پسرکي از پنجاب هند. دوستي از ازبکستان. دو دختر اردنيِ فلسطينينژاد. دختري لهستاني. پسري از آلمان. آن چهار دختر فرانسوي که يکيشان ايرانينژاد بود و ديگري مراکشينژاد. ديگراني از انگلستان و از اطلس که بگذري پسري از مکزيک و دختري از پرو. هفتاد و دو ملت همه بودند جز آنکه ميهماني کوچک خداحافظي بود.

"عشق احساس نيست"

2010-05-20T12:29:00.001+01:00

Wittgenstein, L., Zettel, 504§ Love is not a feeling. Love is put to the test, pain not. One does not say: "That was not true pain, or it would not have gone off so quickly".

عشق احساس نيست. عشق محک ميخورد، درد نه. نميشنويم کسي دربارة عشقي بگويد که « دردي واقعي نبود و گرنه به اين زودي از بين نميرفت.»

عشق احساس نيست. عشق آزموده ميشود، درد نه. نميگوييم: «اين دردي واقعي نبود وگرنه به اين صورت فروکش نميکرد.» لودويگ ويتگنشتاين، برگهها، مالک حسيني، هرمس، 1384

Wittgenstein, L. Remarks on the Philosophy of Psychology, V.II, 115§....Love, what is important, is not a feeling, but something deeper, which merely manifests itself in the feeling.

We have the word "love" and now we give this title to the most important thing.

(As we confer the title "Philosophy" on a particular intellectual activity.)

عشق، آنچه که مهم است، احساس نيست بلکه چيزي ژرفتر است. چيزي است که خود را در احساس نشان ميدهد.

واژهاي داريم مانند «عشق» و آن را به مهمترينِ چيزها اطلاق ميکنيم (درست همانطور که نوع خاصي از فعاليت فکري را «فلسفه» ميخوانيم.)

انسان بسازيم يا نسازيم؟

2010-05-18T20:26:00.002+01:00

پشت کنکور که بودم آرزو داشتم در رشتة زيست سلولي ملکولي پذيرفته شوم و ژنتيک بخوانم. نشد. حوادث عالم و سازوکارهاي عيني پذيرش دانشگاه مرا از آن رشته باز گذاشت. آن روزگار امري عيني و ملموس سد راه شد: نياوردن رتبة لازم در کنکور.

سالها بعد دوست داشتم هوش مصنوعي بخوانم و به نظرم بسيار دير بود براي آن. اين بار ذهنيت من اولين سد راه بود به خاطر آنکه حتي به آزمودن بخت خود هم نرسيدم و آن را نيازموده ناشدني گرفتم. گو آنکه به احتمال بسيار در عمل هم ناشدني ميبود اما نکته اين است که من به همان عمل هم نرسيدم و زمان را «دير» ارزيابي کردم.

حال دو دغدغه دارم: ژنتيک و هوش مصنوعي. دير و زود برايشان آستين بالا ميزنم و خواندههاي اين سوي و آنسويم را يککيسه ميکنم:

مسائل و مواضع فلسفي – اخلاقي توليد انسان.

اغوايي است آفريدن آدمي و بسيار دوست داشتني است برايم که در برنامة ساخت انسان شرکت کنم. حال که بضاعت علمي و فني آن را ندارم در انديشة مشارکت مفهومياي هستم که نه تنها من بلکه هر انساني ميتواند در پيشبرد برنامة ساخت انسان از خود نشان دهد. مشارکت در انديشة ساخت انسان چه از طريق موافقت و چه از راه مخالفت با آن، فعاليت اخلاقي و انسانياي است که راه را براي پيدايش دامنههايي تازه در انديشيدن و براي افزودن بر جهان معنوي پيشينيان ميگشايد. درست همان گونه که هر اختراعي چيزي نيز بر جهان مفهومي انسان افزوده است «توليد انسان» ما را در جهان مفهومي به غايت متفاوتي وارد ميکند که تخيل امروزة ما از آن هنوز در برابر آنچه روي خواهد داد بسيار ناچيز است. تا چنين چيزي رخ ندهد پهنا و ژرفاي آن جهان مفهومي مکشوف نخواهد شد.

ابرها

2010-05-16T12:50:00.001+01:00

يک. يکي از قسمتهاي کارتون دنبالهدار پلنگ صورتي داستان تکه ابر فسقلي و مختصري است که سايه به سايه دنبال پلنگ صورتي ميرود، ابري که سرتاسر روزي آفتابي بالاي سر او ايستاده و بيتمام سيل ميبارد. طرفهتر آنکه اين بچهابر تخس نيموجبي رعد و برق هم ميزند!!!

دو. يکي از اولين روزهايي که بساطم را روي ميز کنار پنجره پهن کرده، شروع به خواندن و نوشتن کرده بودم متوجه تحرکاتي تند و تير در گوشة چشمام شدم. روي برگرداندم به آسمان و انگار که از حريق ميگريختند، خيل ابرهاي در هم و شتاباني که شيروانيها را نه يک به يک، که محله به محله فتح ميکردند. چنان سريع بودند که باورکردني نبود.

بارها و بارها وسط کوچه و خيابان ايستادهام و رو به آسمان که «اوهوي! چه خبر است؟ مگر سر ميبريد؟ آرام بابا!». اولين درکم از اين اتفاق رمة بوفالوهايي بوده است در دشتهايي تنک چيزي رمانده باشدشان و سمکوب و شتابزده به سويي بگريزند. تجربة زيباشناختي معرکهاي است و نگاه که ميکنم نه حافظ از آن بهرهاي داشته نه مولوي. آنها گاو هم که ديده باشند از بوفالو بيخبر بودهاند. تمثيل «بوفالوهاي رمکرده» را به هيچ وجه نميتوان به تمثيل «گاوهاي رمکرده» فرو کاست.

سه. ابرها کجا تمام ميشوند؟ از اينجا که نگاه ميکنم ميتوانم بگويم هر ابري بيش و کم کجا شروع ميشود و کجا به انتها ميرسد، در هواپيما و ميان ابرها هرگز. اندازه و نيز دلالت حوادث را از دور ميتوان فهميد. آن دور چه دورِ مکاني باشد و چه دورِ زماني. نقشة جغرافيايي را از آسمان ميتوان فهميد و تمامي اطلسها به ما چشماندازي از-آسمان ميدهند. روي زمين که پاي بگذاري کردستان ايران و عراق و ترکيه يکي است و تفاوتي نميبيني، چه در شاديهايشان و چه در مصائبشان. مصائب زندگي و شادکاميهايش را پس از آنکه گذشته شدند ميتوان اندازه زد و معنايشان را فهميد.

چهار. ابرها هسته و مرکز ندارند. هر ابري تودة همگني است از پويش و ديناميسمي دروني. نه تنها لبههاي ابر مدام در تغيير است و حد و اندازهاش ديگرگون ميشود، بلکه در درون نيز مدام در ديگرريختي و ترانسفورماسيون است. اصلاً ابر درون و لبة چنداني ندارد و گرچه همچون تودة ژلاتيني يکدست و همگن است و بيمرکز، بر خلاف آن فاقد ابعاد مشخص و از پيش معلوم است. «ابر» استعارة عجيبي است براي «انسان». نميدانم چرا به ياد «ابر شلوارپوش» ماياکوفسکي افتادم!

پنج. از تفريحاتم اين جا ديدن ابرهاي آسمان است. هيچ وفت آسمان بيابر برايم هيجاني نداشته است. درست مانند آسمان تابستاني تهران است که ذله کننده است. نه چون آتش ميريزاند، که چون هيچ اميدي از حادثهاي ندارد. تا آنجا که چشم ميبيند صحراي تهي از ابر آسمان است. کسالت ظهرهاي تابستان شايد بيشتر از گرماي کشندة آن در نبود دو کلمه ابر است در آسمانِ ملول. ابرها هيچ کدام به هم نرفتهاند و هر يک کسي اند براي خود. هيجان انگيزي و تازگي هميشگي ابرها از همينجا مي آيد. اين گونه آيا ابرها نميگويند انسانها چه اندازه متفاوت اند، نه تنها با هم بلکه حتي با خودشان در لحظهاي پيش؟!

شش. قدما خورشيد را به «حقيقت» و ابر را به «خطا و حجاب» تعبير کردهاند. آنچه هميشه برايم لذتبخش است نه آسمان زمستاني سرتابهسر ابربسته است نه آسمان تابستاني ابرمرده. بهار و پاييز لذتي خارقالعادهاند. آنچه آنها را خوش ميکند ابرهايي اند که بر پهنة آسمان ميروند و ميآيند. لذت آن آسمان از ابرهايش ميآيد. خطاها اند که محترم اند چرا که خصلتي انساني دارند. اين گونه است که آرمانشهرِ تابستاني ملالتي است هميشگي. جامعهاي که منزه از خطا است دستبالا کلانشهري است غيرانساني. شهري است که هيچ نشاني از انسانيت ندارد. چيزي است بيش و کم جامعة بيگانهشدة جرج اورول.

هفت. وقتي ابري را نگاه ميکني خاطرهات را بر آن ابر مينويسي. آنگاه آن ابر کجا ميرود؟ ابري که تو ديدهاي ابري است که تو ديدهاي و هيچ کس ديگري آن را نخواهد ديد به اين دليل ساده که ابرها مدام در تغيير اند. شايد هم داستان بيش از اين باشد! آيا چنين نيست که ديدن تو و خاطرة تو است که آن ابر را تغيير ميدهد؟ ديدنات ابري را که ديدهاي دگرگون ميکند و آن را به سوي کسي و کساني ديگر روانه مي کند و آنها ابر دگرگونشدة تو را ميبينند و... . ابرهاي آسمان واسطههاي مکالمه اند ميان انسانهايي که همديگر ار نميشناسند.

آونگ بادهاي ارديبهشت

2010-05-10T14:14:00.001+01:00

حالم بد است. امروز خبردار شدم. يادداشتي را که نوشته بودم گذاشتم کنار و تنها اين عکس را ميگذارم که بگويم معلمش ديگر پاي بر خاک ندارد، اگر چه سر.

حالم بد است. بد است و بدتر و بدتر.

بوي تابستاني بهار

2010-05-04T14:44:00.000+01:00

ديوانهکننده است . هوا بوي خانه ميدهد. عصر يک روز تابستاني باشد و از در خانه بيرون آمده باشي. تودة هوا معلق در آسمان و زمين ايستاده باشد و آفتاب از گوشهاي کج بتابد. صدايي نيست جز گهگاه ماشيني که ميگذرد. همه چيز در سکوتي بيدلالت يکباره بوي خانه ميدهد.

آموزش و پرورش

2010-05-03T15:53:00.003+01:00

معرفتشناسي «خطا»: دو تصور و مدل از «خطا» و «ایراد» وجود دارد. اولین اشتباه محاسباتی در یک ماشین حساب آخرین اشتباه و تیرخلاص آن است. کافی است یک خطا در محاسبات ماشین حساب رخ دهد. آنگاه چه می‌کنیم؟ برای محاسباتی که خود با اتکا به ذهن امکان درستی‌سنجی‌شان در زمانی کوتاه را داریم از ماشین حساب به عنوان ابزاری کمکی استفاده می‌کنیم. مثلا ممکن است بتوانیم چهار عمل جمع یک رقمی را به سرعت بازرسی کنیم و ببينيم آيا درست انجام شده است يا نه اما واقعا اگر با سرعت بتوانیم چنین کنیم دیگر نیازی هم به ماشین حساب نداریم. ماشین حساب برای تامین دو نیاز طراحی شده است: دقت در سریع‌ترین زمان ممکن. پس همان یک خطا در محاسبات کافی است که روایی (Reliability) سازوکار محاسباتی ماشین حساب را مخدوش کند و آن را به یک ابزار به دردنخور تبدیل کند. اینجا امکانی برای تصحیح اشتباه وجود ندارد چرا که از همان آغاز ابزار برای، نه نیل و نزدیک شدن بلکه، تحقق صددرصدی و کامل دقت طراحی شده است و علت غایی وجود و طراحی آن هم چیزی جز این نبوده است.

نمونه و گونة دوم «خطا» خطایی است که در کلاس ریاضیات انجام می‌شود و دانش‌آموز در محاسبه بیراهه می‌رود و از جوابی نادرست سر در می‌آورد. این خطا اگر اولین خطای دانش‌آموز نباشد بی‌شک آخرین خطای او هم محسوب نمی‌شود و از آن برنمی‌آید که ذهن او درست کار نمی‌کند و مشکل فهم دارد. اینجا «خطا کردن» پذیرفتنی است چرا که می‌توان با گفتگو آن را به دانش‌آموز فهماند و به این ترتیب خطا را به صحت بدل کرد. به واقع اینجا امکانی اساسی از پیش لحاظ شده است: نشان دادن خطا و تصحیح آن. گفتگو و زمینة اجتماعی کلاس ریاضیات یعنی اتکای آن به ارتباط‌های دانش‌آموز- دانش‌آموز و دانش‌آموز- دبیر امکان‌بخش «تصحیح» شده است.

نمونة ماشین حساب گونه‌ای از زبان را نشانگري می‌کند که ویتگنشتاین در دورة دوم کار فلسفياش کمر به رد آن بست: زبان خصوصی. ماشین حساب نمونه‌ای است از تحقق گونه‌ای زبان خصوصی، یعنی زبانی که کامل متکی به یک تن است و در آن هیچ نفر دومی که امکانی برای شکل‌گیری جامعة زبانی را فراهم کند (شرط ضروری برای شکل‌گیری هر جامعه‌ای وجود دست‌کم دو نفر است!) دیده نمی‌شود. ماشین حساب تحقق بسیار فلسفی‌تر رابینسون کروزوئه‌ی تنها در جزیره است. ماشین حساب دستگاه نشانه‌ای خاص ولو ساده‌ای دارد (ده عدد و چند عملگر رياضي، جمع و ...، و چند دستور غيررياضي ديگر مثل ذخيره و ...) که با آن می‌تواند از رشته‌ای درون‌داد برون‌دادی یکه به دست بدهد. درست مانند رابینسون کروزوئه‌ای که از حس‌داده‌هایش (درون‌دادها) افکارش شکل می‌گیرد و بعد آن افکار در فرآیند استنباط (پردازش) به نتیجه‌ای می‌رسند که خود را در قالب کلمات و جمله‌ها (برون‌داد) اظهار می‌کند. همه چیز در درون ذهن یا نرم‌افزار انجام می‌پذیرد و هیچ امکانی از «بازخورد گرفتن» (Feedback) وجود ندارد. این بازخورد همان چیزی است که در یک زبان اجتماعی و از طریق همکاری و برهم‌کنش‌های زبانی کاربران آن زبان امکان‌پذیر می‌شود. سازوکار تصحیح خطا به معنای دوم هرگز برای ماشین‌حساب تعبیه نشده است چرا که از آغاز در پاسخ به انتظاری دیگر بوده است که ماشين حساب طراحی شده است: دقت بی‌کم و کاست و صددرصدی.

نکتة تربيتي: کودکان در يادگيري اشتباه ميکنند و اين امر بسيار طبيعي است اما نه به آن دليل که احياناً نميدانند و اطلاعاتشان کم است. اگر چنين فکر کنيم طبيعي است که بعد از چهار بار آموزش يک جمع و تفريق ديگر انتظار نداشته باشيم که خطا کنند چرا که دانش آن را يافتهاند. اين همان اتفاقي است که در مدارس ميافتد و ما نيز در مقام پدران و مادران خود را محق و ايشان را اشتباهکار ميشماريم. تنبيه از اين رويکرد ميآيد. همين گونه هم پاداش. کودکي را که پس از چهار بار آموزش يک جمع ديگر آن را آموخته است تشويق ميکنيم و گرنه، تنبيه. اگر نگاه کنيم که کودکان ماشين حساب نيستند که وقتي ساختمان رياضياتي ذهنشان را شکل داديم ديگر انتظار خطا نداشته باشيم داستان فرق ميکند. کودکان با ما حرف ميزنند و زبان ما را ميفهمند. هميشه ميتوان خطاي آنها را تصحيح کرد و در گفتگو به جواب درست راهنماييشان کرد. اين که ماشين حساب تصحيح ناشدني است و با اولين خطايش راهي سطل آشغال ميشود و کودک تصحيحپذير است و هر بار که خطا کند امکان تصحيح خطاي او وجود دارد، به ما ميگويد که مهم نيست فرزندمان چند هزار بار حاصل جمع و تفريقي ساده را اشتباه کرده باشد. آنچه اهميت و معنا دارد اين است که هر بار که اشتباه کند «امکان تصحيح» او وجود دارد، بر خلاف ماشين حساب. وقتي ماشين حساب اشتباه کند بايد آن را دور انداحت و ماشين حسابي نو، ولو که فرقش با ماشين حساب پيشين بسيار جزئي باشد، ساخت. بچه که خطا ميکند بايد اشتباهش را تصحيح کرد و بس.

نکتة اخلاقي: اين که از سازوکار تنبيه – تشويق استفاده ميکنيم تنها و تنها ريشه در تنآساني ما دارد نه دلواپسيمان براي آموزش بچههايمان. اين سازوکار پشت به اين انديشه دارد که اگر هزار بار کودک اشتباه کرد و بار هزار و يکم نه، او را در خوشحاليمان که بالاخره از شر آموزش اين نکتة کوچک به او خلاص شدهايم شريک کنيم. اين گونه است که به او پاداش ميدهيم. وقتي هم که دوباره اشتباه کرده باشد عصبانيتمان را با او تقسيم ميکنيم. اينها همگي تنها بيانگر تاثرات و عواطف آموزگار است نه عنصري در آموزش. سازوکار تنبيه-تشويق از بچهها موجوداتي ناآزاد و بندي ميسازد، بندي مفاهيمي چون «ترس» و «طمع». اين سازوکار هر چه هم توليد کند بي ترديد انساني آزاده از بچه نميسازد.

نکتة سياسي: پاداش-تنبيه ربطي به منطق آموزش دادن ندارند. اينها نشانگرهاي قدرت بالادستي آموزگار بر دانشآموز (که ميتواند مثلاً در شکل آموزش پدر-فرزند نمودار شود) و بيانگر روابط پنهاني قدرت در فرايند آموزش اند. آنچه در آموزش اساسي است تنها اين نکته است که بسامد بالا يا پايين خطاهاي انجام شده در گذشته هيچ «ضرورتي» براي رخداد يا عدم خطاي تازه نميآورد و آن چه که مهم است فهم اين نکته است که کودک را ميتوان هميشه و هميشه اصلاح کرد. اين «توانستن» و «امکان» امکاني «منطقي» است و قطعيتي تام و تمام دارد. آنچه اين فهم ميآورد فضيلت «بردباري» و «آرامش» است. چيزي که پدر را از مقام بالادستي فرود ميآورد و در کنار فرزند مينشاند. چيزي که روابط قدرت ميان آموزگار-دانشآموز را دموکراتيک ميکند.

------------------------------------------

پينوشت: براي خودم بسيار جالب است که يادداشتي نوشتهام در مورد کودکان. به نظرم سن ملاحظات و مقتضيات خودش را ميآورد و چنين يادداشتي ده سال پيش ناممکن بود. اگر اين گونه باشد آنچه در هر روزگاري «منطقي» دانستهام هيچ نبوده جز بياني از دغدغهها و اولويتهاي وابسته به سنم و اين گونه هميشه «منطقي» فقط به معناي «طبيعي» بوده است و نه بيشتر از اين. چه اندازه اين فکر يال و کوپال آدم را در هم ميريزد!

چه هنگام از خواب بيدار ميشويم؟

2010-04-29T11:01:00.001+01:00

يادداشتهايم را نگاه ميکردم که به نوشتة زير رسيدم. يک ماه پيش آن را نوشته بودم اما نميدانم چرا از خاطر برده بودم اينجا بگذارمش.

--------------------------------------

نيم ساعت است که بلند شدهام. صورتم را شستهام و آب جوشاندهام که صبحانهاي بخورم و اما هنوز بيدار نشدهام.

اداره که ميرفتم ساعت 6.30 به ضرب و زور دگنک بيدار ميشدم و با اين حال گاه ساعت 11 بود که بيدار شده بودم و آمادة کار. دوستان و همکاران نزديک ميدانستند. به اتاق مينا که ميرفتم مسخرهبازي را شروع ميکرد که «نيگاش کن! باز اين پسره از خواب بلند نشده راه افتاده اومده اداره!» بعد به ساعت ديواري نگاه ميکرد و ميگفت: «خب! هنوز تا 11 کلي مونده!».

نشستهايم و به صحن نگاه ميکنيم. من را از پشت محکم در بازوانش گرفته است. من هم سرم را بر سينهاش گذاشتهام. کوتاه مي گذرد و در ميان صحن دو نفري روي اسکيت برد پيش روي تماشاگرها چرخ ميزنيم. نه اين که مسابقهاي باشد يا بازيگران نمايشي باشيم. همين جوري و بيدليل و گويي از سرِ خوشي است. خلاصه من دليلش را نميدانم چون او بود که من و اسکيت را ناخداوار ميراند. دوستانم را در ميان تماشاگرها ميبينم که با چشماني حيرت زده به ما نگاه ميکنند. مطمنم که از من بعيد ميدانستهاند و برايشان تازگي دارد. حالا هر چه فکر ميکنم هيچ کدام از آن دوستان را نميشناسم. دوستان من بودند در همان دنيايي که در آن بودم؛ کلاسي که حالا فقط براي يک استراحت نيمساعته تعطيل شده بود و آمده بوديم بيرون نفسي بکشيم. صحني که از ازدحام آدم در انفجار بود و برنامهاي که هنوز شروع نشده بود و آخر هم مني که بر اسکيت برد چرخ ميخوردم و دوستاني که به ما نگاه ميکردند. چشمانم را ميبستم تا تعجبشان و نگاه پرسشگرشان را نبينم. تا نبينم که ميبينند چه اندازه خوشحالم.

وین جهانی كاندر این خوابم نمود * از گشایش پر و بالم را گشود

آن جهان و راهش ار پیدا بُدی * كم كسی یك لحظه در اینجا بُدی

(مثنوي معنوي، دفتر اول، پارة بقیه ی قصه ی پیر چنگی در زمان عمر و بیان مخلص آن)

پنج دقيقهاي از شش گذشته است و من باز ميگردم که نيمساعت مانده را يادداشتبرداري کنم. کلاس رياضيات است و ميگويم: «تو که ميداني من در رياضيات ضعيفم.» زير چراغهاي نيمسوز جادهاي خاکي از او جدا ميشوم تا براي هر دو يادداشت بنويسم و بر گردم.

حالا برگشتهام اما هنوز از خواب بيدار نشدهام. يک ساعت گذشته است و چاي از دهان افتاده کنار دستم و من به آسمان بيرون پنجره نگاه ميکنم.

هر كه بیدار است او در خواب تر * هست بیداریش از خوابش بتر

هر که در خواب است، بیداریش به * مست غفلت، عین هشیاریش به

چون به حق بیدار نبود جان ما * هست بیداری چو دربندان ما

(مثنوي معنوي، دفتر اول، پارة سوال کردن خلیفه از لیلی و جواب دادن لیلی او را)

خواب گذشته است و هنوز بيدار نشدهام.

بریستول

2010-04-25T14:34:00.003+01:00

نه و ده دقیقه است. ایستگاه آخر است. باید پیاده شوم.
نه و ده دقیقه بود. ایستگاه آخر. از قطار که پیاده شدم بهترین ایستگاهی بود (همین که نمای بیرونی آن را در عکس می‌بینید) که در تمام عمرم دیده بودم. قشنگ‌ترین ایستگاه. عمارتی بود برای خودش، گیرم که شبیه به سولة دو سر بازی بود که چتر خط‌‌ آهن‌هایی شده باشد. ستونهای پر از نقش و نگار و معماری گوتیک آن کافی بود تو را نیم‌ساعتی چرخ‌زنان روی سکو نگه دارد و بعد بگویی که مگر از سفر چه می‌خواستی جز این و با قطار بعد برمی‌گشتی!

همراه زنگ زد. او هم رسیده بود. نقشه‌ها را روی هوا باز کردیم به دنبال بهترین مسیر به موزه‌ای در قلب شهر. قدم زنان خارج شدیم و من هنوز پشت سرم را نگاه می‌کردم و نمای بیرونی تیزکشیده به آسمانش. اگر ایران بود و زمین‌لرزه‌ای در هم نریخته بودش مهندسی حتما از خجالتش درآمده بود و کل بنا را از بیخ تیغ انداخته بود.

نه و نیم بود و انگار کن که فلان شهرستان ایران باشد؛ یکی دو ماشین و ده پانزده عابر و هیچ مغازه‌ای که باز شده باشد. تنها مرغ‌های دریایی و کبوتر‌های خپل بودند که روز را شروع کرده بودند. فلان خیابان و بهمان میدان و حالا باید دور بزنیم و بعدش باید از آن میانبر برویم و ...

ده و نیم است. در کوچه‌ای ایستاده‌ایم که با شیبی ملایم پله‌هایش را کشانده آن ته. پر از مغازه. چپ‌ات لباس عروسی می‌دوزد و دست راست دو قدم پایین‌تر تمبرفروشی است و بعد یک آرایشگاه. درست مانند کوچه‌های تنگ و باریک قدیمی تهران است.

نیم‌ساعت بعد از کوچه‌ای پهن‌تر می‌گذریم. دو سه تا سمساری دارد پر از عتیقه‌های جنگی؛ خودها، قمقمه‌ها، کوله‌ها، فشنگ‌ها و خنجرهای هندی و عربی. از همه جالب‌تر خودی آلمانی است از جنگ اول، از همانهایی که در فیلم‌ها دیده‌ام. چهار قدم که رفته‌ایم ذوق می‌کنم که اینجا مرا یاد کوچه‌های اطراف سعد‌آباد می‌اندازد و می‌خندد که او هم همین حس را دارد.

موزة جالبی است. دو چیز را برایم به جهت فلسفی برجسته کرده: نیمکت‌ و سطل‌آشغال. تنوع عجیبی است در نیمکت‌هایی که در این سوی و آن سوی شهر و در این موزه می‌بینی. هیچ وقت چنین چیزی در تهران نظرم را جلب نکرده بود. شاید به این دلیل ساده که نیمکتهای تهران بیش و کم یک جور بوده‌اند (شاید هم من تنوع‌شان را ندیده‌ام). روی یکی از همین نیمکت‌های عجیب نشسته‌ایم و رو به یک تابلو دربارة خصلت انضمامی نقاشی و بستگی‌اش به فرهنگ و تاریخ حرف می‌زنیم که به سطل‌آشغال می‌رسیم (نمی‌دانم چطور!) و این سوال که ما در ایران از چه زمانی سطل آشغال داشته‌ایم و اروپاییان از چه زمانی؟ کلی گمان‌زنی می‌کنیم و خب نیاز است تاریخ بدانیم و سفرنامه خوانده باشیم و ... اما این قدر مسجل است که بررسی تاریخ پیدایش سطل‌آشغال ما را به ناریخ پیدایش مدنیت و پیدایش «شهر» در معنای امروزی‌اش می رساند (واقعاً اینقدر مسجل است؟!).

سه‌ی عصر است. از موزه بیرون آمده‌ایم و در خیابانها چرخ می‌زنیم که جایی نهار بخوریم. تا اندکی گرم شده است لباسها را باد برده‌ است و البته هنوز در مقیاس ما هوا خنک است و نمی‌شود پلیور را درآورد. هر جا که نگاه می‌کنی یا قهوه‌خانه است یا رستوران.

شش شده است. کنار کانال آب نشسته‌ایم و می‌گویم: این سفر نیم‌روزه به بریستول به من گفت که اشتباه نمی‌کردم. جایی که من زندگی می‌کنم مطلقاً شهر نیست ولو که پیشرفته‌تر باشد و بزرگ‌تر. بریستول اول از همه هویت یک شهر را دارد و بعد هویت یک شهر اروپایی. اینجا در هر خیابانی که ما قدم زدیم (که در سفر نیم‌روزه بی‌گمان بسیار محدود است) یا مغازه‌ای بود یا قهوه‌خانه‌ای یا بازار کوچکی. ممکن است اشتباه کرده باشم و اگر سه روز بمان و کل شهر را ببینم نظرم عوض شود اما بسیار بعید است. در سرتاسر مسیر نیم‌روزه‌مان چیزی مهم را حس می‌کردم. بریستول مختصات شهر و شهری اروپایی را دارد.

شاید روزی دربارة این که چه چیز باید باشد که مکان جغرافیایی‌ای «شهر» خوانده ‌شود بیشتر بنویسم اما همین قدر بنویسم که به گمانم «شهر» نیست اگر نتوانی در آن قدم بزنی و صرف همین قدم زدن برایت لذت‌بخش باشد.

بریستول شهری است که شاید بعد از ماه‌ها به من هویت گم شده را، ولو برای نیم روز، برگرداند. شاید اگر کسی یه دنبال زرق و برق باشد آنجا چیز دندان‌گیری پیدا نکند (این را هم نمی‌دانم راستش!) اما اگر جایی را بخواهد ببیند که اصالت و هویت دارد و هویت او را هم به عنوان «انسان»، چه ساکن باشد و چه بازدید‌کننده، محترم می‌شمارد «بریستول» جایی است برای دیدن و شاید زندگی کردن.

پی‌نوشت: اینجا می‌توانید عکس‌هایی از شهر را ببینید.

نوستالژی، فانتزی، تراژدی

2010-04-17T01:04:00.000+01:00

0- نوستالژی تو را به گذشته نمی‌برد. نوستالژی راهی است به آینده‌ای ناممکن.

1- در خیال‌پردازی همیشه جوهری از «امید» هست. از همین روی است که در جامعه‌ای استبدادزده فانتزی و ادبیات و هنر یگانه امکان تحمل بار زندگی‌اند. خیال آنکه روزی من، یعنی رضا، سوار ابرهای چابک آسمان‌گیر شوم فانتزی و خیالی است که امید زندگی می‌دهد چرا که همیشه تحقق آن ممکن است. نشستن بر ماه و دست کشیدن بر چهرة آن فانتزی‌ای بشری بوده است و سرانجام هم روزی در قرن بیستم به تحقق پیوسته است. آنچه در خیال و فانتزی مهم است «امکان منطقی» تحقق آن خیال است. مهم نبوده و نیست که آیا در زمان عمر من آن خیال به حقیقت می‌رسد یا نه. تنها و تنها امکان منطقی و شدنی بودن آن به جهت عقلی است که اهمیت دارد. «امید»ی که فانتزی می‌دهد این گونه امیدی هستی‌شناختی و کلان است. امیدی بی‌قید و شرط است. امیدی است که از مرزهای زمان و مکان می‌گذرد. همین است که مخاطب فانتزی را آزاد و رها می‌کند و آزادی هدیه می‌کند.

2- نوستالژی، خیال و فانتزی نیست چرا که راهی است که آدمی را به «ناممکنی» می‌برد. نوستالژی راه به آینده‌ای ناممکن است، خلاف خیال که راه به آینده‌ای ممکن، ولو دورتر از عمر، می‌برد. آیندة نوستالژی آینده‌ای است که در آن گذشته باز می‌گردد و تو باز در تجربة چیزی، کسی یا حادثه‌‌ای قرار می‌گیری که پیشتر از سر گذرانده‌ای. ناممکنی آیندة نوستالژی از همین برمی‌خیزد. گذشته باز نمی‌گردد درست مانند آب رفته به جوی. آنچه شده است و رفته، در غبار زمان دور شده. زمان بلیط‌های یکسره می‌فروشد.

نوستالژی تو را نه به هیچ گذشته‌ای، که به آینده‌ اشاره می‌دهد، آنجایی که کودکی‌ برسد و نگاه ‌کنی؛ تو هستی. جایی که نگاه ‌کنی از دستانت دور ‌شود آنکه عزیزترینت بوده. جایی که برای آخرین بار ببوسی‌اش پیش از آنکه بگویند روی از عالم کشید مادر بزرگ‌ات. نوستالژی به آینده‌ای از بن محال می‌بردت. آنچه نوستالژی برایت پیش می‌کشد محتوای تجربه‌ای درـ گذشته نیست، امکان تجربه‌ای در آینده است تجربه‌ای که از بن ناممکن است. ناممکنی آیندة نوستالژی ناممکنی منطقی و عقلانی آن است.

3- در نوستالژی «امید»ی نیست که هدیه شود. «یاس» و «نومیدی» جوهرة نوستالژی است. اینها از ناممکنی ابدی آیندة نوستالژی برمی‌خیزند. همان طور که امید فانتزی امیدی ابدی و هستی‌شناختی است و خصلتی بطنی و ژرف دارد نومیدناکی نوستالژی نیز کلان و فارغ از من و تو و کوتاه‌بلند زندگی‌مان است. هر اندازه هم بلند زندگی کنی باز آن آینده در ابدیتی نارسیدنی تصویر می‌گیرد و تو از آن همیشه بازمانده هستی.

4- نوستالژی بن‌بست زندگی را نشان می‌دهد، بی‌ثمری و پوچی مضمر در بطن زندگی. نوستالژی بسیار ژرف‌تر از تراژدی خود را نشان می‌دهد. ناممکنی‌ای که هر تراژدی می‌نمایاند امکانی است در حوادث و بود و شد روزمره عقیم مانده و شکل نبسته. شاه‌لیر و سهراب و اسفندیار و مکبث و هملت و مجنون و حلاج همگی در گیرودار پیشامدهای زندگی امکان خلاصی‌شان را از دست دادند و همیشه می‌شد جهان چنان بگردد که داستان پایانی خوش بگیرد. اگر امکانی در این داستان‌ها ممتنع شده است تنها و تنها به خاطر حوادث (=محتوا) جهانی بوده است که آنها در آن به سر برده‌اند و ای بسا که جهان آنها از حوادث دیگری شکل می‌بسته و داستان چیز دیگری می‌شده است. حادثه و پیشامدی را که نوستالژی تصویر می‌کند در هر جهان ممکن دیگری هم ناشدنی است. در هیچ جهانی ممکن نیست من دوباره دستان عموی مرده‌ام را بفشارم. این تجربه دیگر درـگذشته است و هرگز هم روی دادنی نیست چرا که به سادگی آنچه از آنِ گذشته است از آنِ گذشته است. نوستالژی ناممکنی‌ای در ساختمان و صورت هستی را نشان می‌دهد، چیزی که از تمام حوادث ممکن فراتر می‌رود و محال بودنش را تثبیت می‌کند. نوستالژی امتناع هستی را نشان می‌دهد و نومیدناکی آیند‌ة آن بیهودگی و یاوگی جهان را.

5- نوستالژی این آهنگ جسی کوک (Jesse Cook) که فضیلت (Virtue) نام دارد هنوز کُشنده است. یک سال پیش بود همین موقع‌ها که به دوستی گفتم آهنگسازی را تازگی کشف کرده‌ام و آهنگی از آن را که «کشنده» است. هنوز همان است که بود. تنها که به این می‌اندیشم که این قطعه نوستالژی‌ای دارد که مرا همیشه از همة آینده‌های ناممکنم فروتر می‌بُرد و می‌بَرد. چیزی که هنوز نمی‌فهمم چه است و چگونه است که چنین کشتی را به گل می‌کشد.

زیرنویس‌ها

2010-04-16T13:25:00.002+01:00

زیرنویس نسبت‌های متفاوتی با صدا و تصویر دارد. بسیار بیشتر از آنچه که اینجا می‌نویسم. اینها چیزهایی است که یا تجربه کرده‌ام یا الان به یاد می‌آورم.

نسبت محتوایی

- چند سال پیش رفته بودیم سینما عصر جدید فیلم خارجی‌ای را که عموماً در نوبت شب و بدون صداگذاری فارسی، با زیرنویس پخش می‌شد ببینیم. اسم فیلم را به یاد نمی‌آورم اما زیاد هم مهم نیست. فیلم شروع شد. جالب آنکه صداگذاری هم شده بود و از آن عجیب‌تر آنکه زیرنویس را حذف نکرده بودند. نتیجه این شد که از جایی به بعد فیلم موضوعیت خود را از دست داد و تبدیل شد به اسباب خنده و مضحکة تماشاگرها. طرف داد زده بود «بی‌ادب» و ما خوانده بودیم as.s.ho.le . فاجعه آنجایی بود که یکی به فارسی به موافقت گفته بود «آره!» و زیرنویس انگلیسی لجوجانه به راه خود رفته بود که «نه!».

- دوستی تعریف می‌کرد فیلمی به دستش رسیده بوده، با خوشحالی بیرون از وصفی خود را به خانه رسانده بوده و فیلم که شروع شده بوده کمدی‌-تراژدی او هم؛ فیلم ایتالیایی با صداگذاری فرانسه و زیرنویس سوئدی. یک ساعت و اندی «درک تصویر»ی نشسته است و فیلم را دیده!

نسبت صوری

- فیلمی از بهمن قبادی پخش می‌شد به زبان کردی. به گمانم «زمانی برای مستی اسب‌ها» (که کشف شد منظور کارگردان «قاطرها» بوده است!)بود. خوشبختانه زیرنویس فارسی گذاشته بودند اما دو مشکل دیدن فیلم را به عرق‌ریزان روح (!) بدل کرده بود. زیرنویس‌ها با نویسه‌ای (=فونتی) داشتند که بیشتر از آنچه به کار خواندن بیایند به کار نمایشگاه خوشنویسی می‌آمدند آنقدر که نامتعارف بودند. داستان قیلم در برف‌ گردنه‌های غرب کشور می‌گذشت و زیرنوس‌های سپید آن هم در زیر برف‌ها!! پدری از ما درآمد!!

- اینجا برای برنامة زنده‌ای که پخش می‌شود هم عموماً زیرنویس امکانی از پیش‌اندیشیده شده است با این ملاحظه که نرم‌افزاری که زیرنویس را ماشین‌نویسی می‌کند چند ثانیه‌ای از صداها عقب‌تر است و به این ترتیب گوینده چهار خط حرف زده است و تازه تازه کلماتش در صفحه تصویر نقش می‌بندند. باید انتخاب کنی که کدام را دنبال کنی؛ صدا را یا زیرنویس را. زیرنویس را که دنبال کنی برنامه کارکردش و البته حیثیتش را از دست می‌دهد و به حد آلبوم عکس تقلیل پیدا می‌کند! اینجا خواندن و اولویت دادن به زیرنویس به کنشی سیاسی علیه تلویزیون بدل می‌شود!!

- تازه‌ترین اتفاق امروز پیشامد کرد. زیرنویس سریال را که روشن کردم صداها با کلمات نمی‌خواند اما نه این که زیرنویس غلط بوده، زیرنویس مکالمه را پیش‌بینی و بلکه پیش‌گویی می‌کرد؛ زیرنویس سریع‌تر و پیش‌تر از صدا و تصویر ظاهر می‌شد! حال حسابش را کنید که سریالی پلیسی – حقوقی بود و جریان دادرسی یک قتل!!!

نویسندة "کافه پیانو" – شمارة دوم (گمشده در بازار

2010-04-09T02:18:00.000+01:00

صفر. مدت‌ها بود می‌خواستم دربارة نظر آقای کافه پیانو، جناب فرهاد جعفری، در مورد اهمیت و شاید حتی اولویت «بازار» در نشر و شاید نویسندگی چیزی بنویسم. دو گفتگو با ایشان داشتم که کافی نبود از آن جهت که نکته‌های ایشان دربارة «بازار» جسته‌گریخته بود و نمی‌شد مطمئن درباره‌شان حرف زد. امروز یادداشتی از خودشان در وبلاگ‌شان، اینجا، پیدا کردم و یادداشت را که دیدم وقت نوشتن رسیده بود.

یک. گمان کنم بد نباشد برای خواندن و بررسی نظر آقای کافه پیانو دربارة «بازار» یکی دو ابزار طراحی کنیم و درست مثل ذره‌بین به کار کلمات ایشان بگماریم. من دو دسته درست می‌کنم و در هر دسته یک ترکیب دوتایی از دو مقوله جا می‌دهم.

دستة اول دربردارندة دو مقولة «اولویت» و «اهمیت» است. دستة دوم از دو مقولة «نشر/ناشر» و «نویسندگی/نویسنده» درست شده است. این دو دسته در ترکیبی چهارتایی می‌توانند جدو زیر را بسازند:

بازار	نشر / ناشر	نویسندگی / نویسنده
اولویت	1	2
اهمیت	3	4

در این جدول می‌توان ترکیبهایی چهارگانه داشت از مثلا ناشری که به بازار اولویت می‌دهد(1) یا نوسنده‌ای که بازار برایش اهمیت دارد(4) و... در این همه یک نکته مهم است و آن این که چیزی ممکن است مهم باشد اما به‌رغم این اهمیت، اولویتی بر دیگر چیزها نداشته باشد، درست مانند «داشتن انرژی هسته.ای» برای ایرانی‌ها که ممکن است مهم باشد اما هیچ اولویتی بر دیگر چیزها (مثل داشتن پالایشگاه بنزین) نداشته باشد. چیزی هم ممکن است بر عکس باشد مانند «با شکم سیر خوابیدن» که در کره شمالی یک اولویت است حال آنکه اساساً اهمیتش به اندازة «فقدان آزادی» در آنجا نیست.

دو. اولین یادداشت‌ را که بخشی از پاسخ‌های ایشان به خبرنگار به تاریخ 20/11/1387 است، از این نشانی آورده‌ام:

«حکایت بازار کتاب مثل حکایت هر بازار دیگری ست و کمترین تفاوتی از این حیث، میان کتاب و به عنوان نمونه کفش نیست که اگر فروشنده‌ای نمونه‌ی زیبا و مرغوب و چشم نوازی از هر کدام داشته باشد؛ قطعاً آن را در ویترین مغازه‌اش به نمایش خواهد گذاشت. می‌خواهم نتیجه بگیرم که هیچ نیازی به تدبیر ما نیست. به معنی که اگر ملتی بداند چیز قابل عرضه‌ای به جهانیان دارد و مطمئن باشد که از عرضه ی آن به دیگر ملت‌ها سرافکنده نخواهد شد و خاطرش از بازار آن جمع باشد؛ این کار را خواهد کرد.»

«شما «یارانه و سکه و جایزه» را از سیستم نشر کشور حذف کنید؛ طولی نمی‌کشد که همه چیز خو‌به‌خود درست می‌شود. البته بله! خیلی‌ها زیر دست و پای قوانین بی‌رحمانه‌ی بازار له خواهند شد. ...اما حقیقت این است که وقتی «قیمت‌های واقعی» حکومت کنند؛ آن وقت بی‌کیفیتی برای ناشر و نویسنده و خواننده، گران تمام خواهد شد. نه مثل حالا مفت که انتشار اثر بی‌کیفیت، تقریبا صرری ندارد چون با سکه و جایزه و کاغذ یارانه‌ای جبران می‌شود! این است که اگر قیمت‌های واقعی حکومت کنند؛ هم نویسنده، هم ناشر و هم خواننده، قیدِ نوشتن، منتشر کردن و خواندن تثر بی‌کیفیت را خواهند زد...اما سراغ «کیفیت» خواهند رفت و هر بهایی را هم برایش خواهند پرداخت.»

به گمان من این دو پاره بصیرتی مثال‌زدنی دربارة اهمیت بازار در حوزة نشر دارند. بازار کتاب مانند هر بازار دیگری از قوانین طبیعی بازار پیروی می‌کند و تنها در بازار آزاد است که امکان شکوفایی وجود دارد. بازار دولتی اساسا بازار نیست چرا که هیچ رقابتی در آن نیست و قیمت‌ها واقعی نیستند. در بازار آزاد دست نامرئی آدام اسمیت است که همچون انتخاب طبیعی داروینی عمل می‌کند و آن محصولی را که دوام می‌کند نگاه می‌دارد و فراز و فرود‌های بازار را خودش مهار و تنظیم می‌کند (گرچه شاید امکان «دولت رفاه» را، که انسانی‌تر است، از چشم انداخته‌اند). این سخن آقای کافه پیانو نمونه‌ای است از دو درک (1) و (3) از بازار .

سه. در جایی دیگر و در واقع یادداشتی در وبلاگ خودشان به تاریخ 1388/8/23 و با نام «حکایت رمان سفارشی» می‌بینیم که ایشان از آن می‌گویند که بازار برای نویسنده اولویت ندارد و کار دل است نوشتن نه مغز:

«رمان سفارشی» رمان‌بشو نیست. هرچقدر «رئالیزم سوسیالیستی» در اتحادجماهیر شوروی رمان شد و رمانِ ماندگار شد؛ «رمانِ سفارشی وطنی» هم رمان خواهد بود و ماندگار خواهد شد.
چون اساس هنر مبتنی بر «دل» است و آن‌چه بر آن می‌رود؛ یا رفته است. نه بر «مغز» و آنچه در آن می‌گذرد. اما همین‌که سفارش می‌گیری، «مغزت» شروع به دودوتاچهارتا می‌کند. «محاسبه‌گر» می‌شود و «دل»ات را کنار می‌گذارد. که می‌بایست مرجع اصلی باشد. طوری‌که دلت می‌گوید این را بنویس، اما مغزت می‌گوید «نه! صلاح نیست. با مصلحت‌های سفارش جور در نمی‌آید!»

نویسنده طمع فروش ندارد. با این همه اگر آنچه او نوشت هم فروخت باید در بازار رقابتی و آزاد بفروشد و آنجا و از پی رقابتی سالم برنده شود. نویسنده مواجب‌بگیر دولت و بازار تقلبی دولتی نیست و این چنین آقای کافه پیانو از اهمیت بازار آزاد برای نویسنده (علی‌رغم عدم اولویت آن در نوشتن) و گزینة (4) سخن می‌گویند:

« هیچ بعید نیست که روزی رمانی در مورد «جنگ» (که خودم به عنوان یک بسیجی در دومین سال آغاز آن، دوسه‌ماهی شرکت داشتم) بنویسم. چه‌بسا در مورد «انقلاب» (گرچه که باتوجه به عشق و علاقه‌ی وافرم به «انقلاب» و «انقلابی‌گری» و «انقلابی‌مآبی»، این دومی معلوم است چه رمانی از آب در خواهد آمد!). اما اگر روزی این کار را بکنم؛ پولش را از «مردم» خواهم گرفت. خوب هم خواهم گرفت. نه اینکه «پول مردم» را از «دولت یا نهاد دولتی» بگیرم. چون در هرکجا و در هر موضوع و در هر حوزه‌ای؛ این مردم هستند که باید «داور» باشند. بپذیرند یا نپذیرند، قبول کنند یا قبول نکنند، بخرند یا نخرند.»

چهار. آخرین یادداشت نوشته‌ای است به تاریخ 11/1/1389، که امروز دیده‌ام و نام « درباره‌ی قطار چهار و بیست دقیقه‌ی عصر» را بر پیشانی خود دارد. تمامی این یادداشت بیش و کم دربارة دغدغه‌های مالی و بازاریابانة آقای کافه پیانو است برای کتاب تازه‌شان. تا به امروز گویا هشتاد هزار نسخه از کتاب ایشان از دکان‌ها به خانه‌ها رفته است (که من نیز خوشحالم، گرچه به دلیلی دیگر. دلیل من عمدتا پدیدارشناختی است و به این نظر می‌کنم که چنین پدیده‌ای در صنعت نشر فارسی روی داده است و این نشان از امکانات این بازار و صنعت دارد). ایشان هدف‌گذاری کرده ‌است پانصدهزار نسخه از کتاب تازه‌شان آن هم در سال نخست بفروشد (که هدف جالبی است. شاید بد نباشد دربارة تعداد صفرهای آن بیشتر فکر کنم!) که به نظر خود ایشان « «دست‌یافتنی و قابل تحقق» است اما چه‌بسا که در در نظر عده‌ای (و از جمله بسیاری از ناشران محترم) هدفی دور از دسترس و رویایی و ناممکن باشد ». بعد در ادامه و خطاب به ناشران می‌گوید:

« مشکل از ظرفیتِ بالقوه‌ی بازار نیست. ... اگر فکر می‌کنید امکانپذیر نیست؛ امکاناتِ مالی و غیرمالی لازم برای تحقق چنین رقمی را فراهم کنید و در اختیار من بگذارید (و مدیریت چاپ، انتشار و فروش کتاب را هم به خودم واگذار کنید) تا آنگاه، من چنین رقمی را برای شما تضمین کنم.»

شاید اگر آقای نویسنده به همین اندازه بسنده می‌کرد و فقط در مقام یک ناشر احتمالی و ممکن سخن می‌گفت حرفی تازه نزده بود و حرف از اهمیت و اولویت بازار برای ناشر و اهمیت بازارگردانی زده بود اما داستان پیشتر می‌رود و ما با اولویت بازار برای نویسنده (2) رو به رو می‌شویم:

« پیش‌تر هم نوشته‌ام که دوسه‌ماه پس از انتشار کافه‌پیانو، شروع به نوشتن این کتاب (که ادامه‌ای‌ست بر گافه‌پیانو) کردم و طی دو‌ماه‌و نیم هم، نگارش 26 فصل آن به آخر رسید. اما داستان را نبستم. چون هم معطوف بود به این‌که بتوانم بروم به یک کلیسا و از مراسم و تشریفاتِ اعتراف بازدید کرده و مطلع شوم و نیز حس‌و‌حال و فضای معنوی آن را شخصاً تجربه کنم (که یک‌بار اقدام کردم و همانطور که چندهفته‌ی پیش برای‌تان نوشتم، موفق نشدم) و از طرف دیگر می‌دانستم که اگر تمامش کنم «وسوسه‌ی منتشرکردنش»، دیر یا زود بر من غلبه خواهد کرد و نخواهم توانست به یکی از آن هدف‌هایی که از نوشتن این کتاب تعقیب می‌کنم دست یابم.
چون به‌گمانم تحقق چنان هدفی؛ محتاج شکل‌گیری زمینه‌هایی بود که «فروش کافه‌پیانو تا سرحد ظرفیتِ بالقوه‌ی بازار در وضعیتِ فعلی»، فقط یکی از زمینه‌های لازم آن بود. که خود؛ منوط به آن بود که از انتشار کافه‌پیانو، مدت زمانِ معقولی گذشته باشد.
چون پیش‌تر هم در این‌باره نوشته‌ام که: نه «کافه‌پیانو»، نه «قطار چهار و بیست دقیقه‌ی عصر» و نه این سومی (که تاکنون فقط عنوانش را یافته‌‌ام نه حتا بیشتر)؛ برای من «فقط کتاب» و «فقط داستان» نیستند. بلکه ابزارهایی هستند که به تحقق اهدافِ شخصی و اجتماعی‌ام کمک می‌کنند.

اما آن یک هدف که اکنون درباره‌اش صحبت می‌کنم؛ چیزی نیست جز «فروش پانصدهزارنسخه در سال نخست. » (تاکیدها از من است)

نوشتن هدفی در بازار می‌یابد و داستانی نوشته می‌شود تا در بازار بفروشد و نیمه‌کاره می‌ماند تا بازار آن از راه برسد. نه تنها بازار برای نویسنده اهمیت دارد، اولویتی درخور نیز دارد. حال می‌توان به گفتگوی 20/11/1387 ایشان باز گردیم و نکته‌ای را بخوانیم و در این چشم‌انداز ببینیم:

«... قطار چهار و بیست دقیقه‌ی عصر هم، با همان فرمول‌هایی نوشته شده است که کافه پیانو بر بنیاد همان فرمول‌ها نوشته شد.»

کاری ندارم که کتاب اول بر چه فرمولهایی استوار بوده است (که نمی‌خواهم ادعا کنم فرمولهای معطوف به بازار بوده است چرا که آقای کافه پیانو سابقه‌ای از این در دست نداشته‌اند و کتاب ایشان از جهت فروش رخداد منحصربفردی بوده است). نکتة مهم این است که کتاب دوم با طمع و چشم انداختن به کتاب نخست طراحی و ساخته شده است و از فرمولی پیروی کرده است که نویسنده حاصلش را در بازار دیده است.

پنج. با این یادداشت آخر است که آقای کافه پیانو خود را بدجوری در زحمت می‌اندازد و دست‌کم گرفتار تناقض‌گویی می‌شود! آیا دست آخر داستان تازة ایشان داستانی دلی است یا بازاری؟ گمانم با این یادداشت آقای نویسنده بشارت‌های ناخوشی دارند برای خوانندگان محتمل آن پانصدهزار نسخه!!!

نشاندار شدن موسیقی

2010-04-02T18:55:00.006+01:00

یک. یک سال پیش بود. نشسته بودیم، من و جمشید، دربارة موسیقی حرف می‌زدیم و این که موسیقی در زندگی نشان‌گذاری می‌شود. بار اول که آهنگی را می‌شنوی زمان و مکانی که در آن بوده‌ای هنگامی شنیدن به آن موسیقی درمی‌گیرد، درست مانند جرقة آتش منقل که به به گوشة پیراهنت می‌گیرد. نه آن آهنگ علت آن زمان و مکان است و نه آن زمان و مکان باعث پیدایش آن موسیقی شده‌اند. همزمانی و تصادف صرف است. بار دوم که آهنگ را در جایی و زمانی دیگر می‌شنوی زمان و مکان پیشین را به یاد می‌آوری. بار دوم تنها به موسیقی گوش نمی‌کنی، خاطره‌ای از بار نخست را هم تجربه می‌کنی. بار نخست که آهنگی را می‌شنوی اتفاقی مهم پیشامد می‌کند: نشان‌گذاری. موسیقی نشانه‌دار می‌شود و هر جایی که به گوشت برسد خاطرة بار نخست را تداعی می‌کند.

دو. بار نخست باری است که تو آن را «هنوز و همچنان نخست» تجربه کرده‌ای. به این ترتیب موسیقی‌ای را نخستین بار در فلان روز خاص و فلان جای مشخص (مثلاٌ در فلان روز تولدت در فلان سال هنگامی که فلان جا بوده‌ای ) بوده است که شنیده‌ای و موسیقی دیگری را در فلان بازة زمانی و فلان ناحیه (مثلاٌ روزهایی که در فلان سال در دانشگاه دست و گریبان بهمان مشکل بوده‌ای) شنیده‌ای. هر دو تا هنگامی که برای تو در تجربه‌ای ممتد و پیوسته، «نخست» بوده‌اند شنیدن‌هایی برای بار اول محسوب می‌شوند. مهم نیست که ساعت‌ها و تقویم‌ها چند ثانیه و چند روز را هنگام گذران آن تجربه ثبت کرده باشند. زندگی‌ات است که به تو می‌گوید «بار نخست» کجا شروع شده و کجا تمام. همیشه «بارها» را نه تنها زندگی‌مان شکل می‌دهند بلکه حدود آنها را مشخص و تعریف هم می‌کنند.

سه. نشانه‌دار شدن موسیقی به تصاویر ذهنی ما که تصاویری از مکانی و زمانی هستند مرتبط است نه به صرف یک رشته اطلاعات (هرچقدر هم که آن اطلاعات حقیقت داشته باشند). این که اولین بار جواد بود که با نواری از گزیدة آهنگهای پینک فلویدها (Pink Floyd) مرا با دنیای آنها آشنا کرد اگر چه حقیقت دارد، آن چیزی نیست که با Welcome to the Machine برایم تداعی می‌شود. آن لحظه‌ای که به او می‌گفتم از این آهنگ خیلی خوشم آمد و Wish you were here معرکه بود و او هم می‌گفت که با دومی کلی کیف می‌کند آن چیزی است که برایم تداعی می‌شوند. آن لحظة خاص و مشخص.

چهار. نشانه‌دار شدن موسیقی از تداعی خاطرة تخستین بارت فراتر می‌رود. این که وقتی اولین بار با مصطفی نشسته بودی و حرف می‌زدی از همه چیز و او می‌گوید این سی‌دی را بگذار گوش کنیم و می‌گذاری که پخش شود و «یادگار دوست» شهرام ناظری می‌شود صدایی که می‌شنوی و نیم ساعت است که پخش می‌شود و هر دو فقط نشسته‌اید و گوش می‌کنید، نه جرأتی ست که چیزی بگویید و نه توانی. سر آخر هم بلند می‌شوید و از خانه می‌زنید بیرون بلکه هوایی بخورید. تداعی «یادگار دوست» از این هم بیشتر است و درست آن حسی را برایت می آورد که آن روز و آنجا تجربه کرده بودی. موسیقی با چیزی نشانه‌دار می‌شود که در آن زمان و مکان خاص حس کرده‌ای. بار بعد که آن را می‌شنوی نه تنها تمام آن موقعیت (مکان به علاوة زمان) عینی را به یاد می آوری بلکه حس‌ات در آن موقعیت را هم دوباره تجربه می‌کنی. نامتقارنی عجیبی است. موقعیت عینی را دیگر نمی‌توانی تجربه کنی چرا که (به خاطر عنصر زمان در آن) گذشته است و تنها به یادش می‌آوری. حس‌ات را هم نمی‌توانی به یاد بیاوری چرا که چیزی عینی نبوده که از آن تصویری داشته باشی و به خاطر سپرده باشی و اینک فرایش بخوانی. حس‌ات را دوباره تجربه می‌کنی و در آن حسی می‌افتی که آن بار نخست بوده‌ای. دوباره تو می‌شوی و حس همیشه تکرارشوندة بار نخست «یادگار دوست». اینجاست که «بار» بستگی تام و تمامش به زندگی‌ات را نشان می‌دهد.

پنج. موسیقی با مکان و زمان شنیدنش نشان‌دار می‌شود و این گونه موسیقی‌ها پاره‌ پارة زندگی‌ات، خرد و درشت، را نمایندگی می‌کنند. جاهایی که بوده‌ای و زمان‌هایی که پس پشت گذاشته‌ای. مهم نیست آن جای‌ ـ گاه‌ها چه اندازه حیاتی بوده باشند. پیش پا افتاده‌ترینها نیز با موسیقی پیوند می‌گیرند. سالهاست که آلبوم Barcelona Nightsاوتمار لیبرت (Ottmar Liebert) یادآورد شبهای عید است برایم. اولین بار آن را وقت خانه‌تکانی عید شنیده‌ام. قسمتهایی مرا به تمیز کردن پنجرة آشپزخانه می‌برد و بخشهایی به شستن دیوار اتاق خواب صلاة ظهر. تکه‌هایی به شستن راهرو و بخشهایی به شب‌هنگام که درِ آشپز‌خانه را دست‌مال می‌کشیدم. همة اینها شوق عید می‌آورد و خانواده‌ای که کنارشان با ترکیبی از جدیت و مسخرگی خانه‌تکانی عید می‌کردیم. حالا هر بار که این آلبوم را می‌شنوم حس می‌کنم که بهار است و باید بلند شوم و بروم به بقیه کمک کنم. مهم نیست کجا و کی آهنگ را بشنوم. در مترو باشم یا در خیابان . این سوی دنیا یا در خانه.

شش. من موسیقی‌دان نیستم و این از بزرگترین خسران‌ها و حرمان‌های زندگی‌ام است (البته اگر که اصلاً شکوه و بزرگی و ثمر در زندگی ممکن و بامعنا باشد!). شاید اگر موسیقی‌دان باشی و زندگی‌ات پر از صداها باشد (بیش از تصاویر)، داستان را به روایتی دیگر هم بخوانی: مکان‌ها ( و البته نه زمان‌ها، چرا که مکانها بیش و کم همان‌اند که پیش‌تر بوده‌اند اما همه چیز در گذر است و هیچ لحظه‌ای نمی‌پاید) موسیقی‌های را فرامی‌خوانند و در گوشهایت تداعی می‌کنند. تصاویر همگی تداعی‌گر صداها می‌شنود و فلان عمارت فلان موسیقی‌ای را که در آن گوش کرده بودی به یادت می‌آورد و بهمان تیر چراغ برق بهمان قطعة صفحه‌ای را که شبی هنگام گذر از زیر نور آن از خانة کناری‌اش شنیده‌ای. بیش و کم همة ما چیزی از این تجربه داشته‌ایم، اما موسیقی‌دان کس دیگری است و قلندر اوست.

هفت. عمر می‌کنیم و به صداها رنگ می‌زنیم. هیچ آهنگی خاطره‌ای و حسی را فرا نمی‌خواند مگر که آنقدر زیسته باشیم و تجربه کرده باشیم که آن آهنگ پیشتر و اتفاقی در جایی با تکه‌ای از زندگی‌مان همراه شده باشد. سال‌ها را که پشت سر می‌گذارم موسیقی‌های بیشتری برایم تکه‌های زندگی‌ام را تداعی می‌کنند. مانند دفتر نیمه‌گشوده‌ای است هر زمان باد برگی از آن را پس و پیش می‌کند و دو خطی و سه از آن را می‌خوانی ـ که نه!،می‌سُکی. نگاه می‌کنم که هفتادسالگی (هر که باشد در آن وقتش) چه سهمناک خواهد شد اگر که زندگی، خوش و ناخوش، با آنچه می‌شنویم پیوند بگیرد و از این همه بعد که می‌بینم؛ راستی که نعمتی است آدمی که جاودانه نیست.

-------------
سیزده‌بدر هزار و سیصد و هشتاد و نه

يادداشت‌ها و چيزهاي ديگر

بی‌نام

شکلات تلخ

وحشت

اهمیت و نخوت

بی‌نام

امید نوشتن- 2

امید نوشتن

فولادوند و دریابندری

فانتزی‌های ذهن

تن مقدم بر ذهن

باغ

نامرئی

دست‌خط

پوست، پوست‌کن، پوست‌فروش

روش همچون بازنمود فرهنگ

تا کی کند سیاهی چندین درازدستی

عزیز

ضیافت

پدیدارشناسی دو درک از زندگی

بچه ی وسط مهمانی

بی‌نام

چطوری پسر؟

تعبیر چیزها

زندگی بی‌ جوهر

نوروز

The Kids Are All Right

در ستایش نبوغ

بی‌نام

اتاق فکر

حافظه

دوربين در دست سبزي​فروش

زيرنويس به روايت سوم شخص هميشه غايب

(Dilemma) دوحدي

غفلت

بي​عنوان

پول تميز

رياضيات پايه

بيزاري​ها

کمال گرايي همچون نابهنجاري

مامان

دعا و خواست​کرد

ذهن​خواني و اخلاق

فضيلتي که پول مي​آورد

inception

از فلسفة ذهن به هستی‌شناسی

تجربة تازه‌ای است

سرمای نزدیک

بيهودگي

مفاصل بي‌رمقٍ سه روز

كاهنان

پاره‌اي از ابوسعيد

صدايم

يک سالگي

جوجه تيغي

راه ساده در گردنة ضرورت

نقش درمانگر شکلات

قصه ساختن از عبور تلخ لحظه

از هند تا پرو

"عشق احساس نيست"

انسان بسازيم يا نسازيم؟

ابرها

آونگ بادهاي ارديبهشت

بوي تابستاني بهار

آموزش و پرورش

چه هنگام از خواب بيدار ميشويم؟

بریستول

نوستالژی، فانتزی، تراژدی

زیرنویس‌ها

نویسندة "کافه پیانو" – شمارة دوم (گمشده در بازار

نشاندار شدن موسیقی

دوربين در دست سبزيفروش

بيعنوان

بيزاريها

دعا و خواستکرد

ذهنخواني و اخلاق

فضيلتي که پول ميآورد